ଏହି ଉପନ୍ୟାସରେ ବିଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖାଯାଉଛି ଯେ, ସମସ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକ ନିଜେ ଚେତନାର ନିଜସ୍ୱ ନିର୍ଣ୍ଣୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଚେତନା ନିଜର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅଣୁ ଅଣୁ ରୂପର ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ସମୂହକୁ ଦେଖିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜେ ଆକୃତିହୀନ ଅଟୁଟ ଶକ୍ତିରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳ ମାନ୍ୟା ଏହି ପଞ୍ଚ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଯାହାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାରଣ ହେଉଛି ଚେତନାର ଅତିକ୍ରମିତ ଶକ୍ତି। ଏହି ଅଜନ୍ମ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଚେତନାରୁ ଜଗତର ଶ୍ରୀ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ପରମ ବ୍ରହ୍ମା, ଯାହା ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପି, ସମତାରେ ବିଦ୍ୟମାନ, ସେଠାରେ କେହି ଖାଲି, ଅଗ୍ନି, ଅନ୍ଧକାର, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ଏହିପରି ଉଦ୍ଭବ ନାହିଁ। ପ୍ରଥମେ ଜ୍ଞାନର ଏକ ଦିଗର ଅନୁଭୂତିରୁ 'ବସ୍ତୁତ୍ୱ' ଭାବ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ପରେ ଚେତନାର ଶକ୍ତିରୁ 'ମନତ୍ୱ' ଭାବ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହିପରି ଜ୍ଞାନର ପୋଷଣରୁ 'ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ' ଭାବ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଏହାପରେ ନିଜସ୍ୱ ଚିହ୍ନଟିରୁ 'ମୁଁ' ଭାବ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହି 'ମୁଁ' ଭାବର ରୂପାନ୍ତରରୁ 'ବୁଦ୍ଧି' ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏହି ବୁଦ୍ଧି ମନ, ପଞ୍ଚ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ତାଙ୍କର ଫଳ ଦେଇ ସଂଯୁକ୍ତ। ଖାଲି ଅଭାବ ଓ ଅନ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ଚିନ୍ତନରୁ ତତ୍ତ୍ୱ ରୂପ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଏହିପରି ଜଗତର ମୂଳ ଏକ ବୃହତ୍ ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଉଦ୍ଭବ ଏକ ସ୍ବପ୍ନର ସହର ଭଳି ଯାଏ ଆସିବା-ଯାଏ ନଷ୍ଟ ହେବାର ଅନୁକ୍ରମରେ ସମସ୍ତ ବ୍ୟାପି ଆକାଶରେ ଘଟିଥାଏ। ଏହି ଚେତନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଜଗତର ତରୁ, ଏହା କେବେ ମୃତ୍ତିକା, ଜଳ, ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱରେ ନିର୍ଭର କରେନାହିଁ। ଏହି ଚେତନା ପରେ ମୃତ୍ତିକା ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥାଏ; ଏକ ସ୍ବପ୍ନ ସହର ଭଳି ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ନିର୍ମିତ। ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଅଛି, ସେଠାରେ ଜଗତର ଅଙ୍କୁର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଜଗତର ମୂଳ ଏହି ପଞ୍ଚ, ଏବଂ ଅବିନାଶୀ ଚେତନା ହେଉଛି ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱର ମୂଳ। ଯେପରି ମୂଳ, ସେପରି ଫଳ; ତେଣୁ ଏହି ଜଗତ ବ୍ରହ୍ମାର ସ୍ୱଭାବରେ ଅଛି। ଏହିପରି ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ପ୍ରାକ୍ ଉଦ୍ଭବରେ ବୃହତ୍ ଆକାଶରେ। ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ଚେତନା, ଆକାଶ ଓ ତତ୍ତ୍ୱ ଦେଇ ଗଠିତ, ଏକ କଳ୍ପନା, ପ୍ରକୃତିରେ ନୁହେଁ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ଯାହା ବିସ୍ତାରିତ ଅଛି, ତାହା ବିସ୍ତାର ପାଏ। ଏହି ଆକାଶ ଓ ଧାରଣାର ସ୍ୱଭାବରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରକୃତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ଏହି ଅସ୍ଥିର ଉପରେ କିଛି ଏବେଁ ନିର୍ମିତ ହୁଏନାହିଁ। ଆକାଶ ଓ ଧାରଣାର ସ୍ୱଭାବ ଯଦି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପାଇପାରିବ କି? କିନ୍ତୁ ଯଦି ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ରହ୍ମା, ତାହାର ବ୍ରହ୍ମା-ସ୍ୱଭାବରେ ଏହିପରି ଅଛି। ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ପଞ୍ଚର ଶାସନରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମା ହୁଏ—ତିନି ଜଗତର ମାୟା। ଏହା ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଯେପରି ଚମକି ଉଠେ, ଏହିପରି ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଆରମ୍ଭରେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ୱୟଂ ଉପାଦାନ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ତେଣୁ କିଛି ଜନ୍ମ ନାହିଁ, ତଥାପି ଜଗତ ଜନ୍ମ ହୁଏବା ପରି ଦେଖାଯାଏ। ସ୍ବପ୍ନ ସହର ବା କଳ୍ପନାରେ ଦେଖିବା ପରି, ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମାର ଆକାଶ, ବାହ୍ୟ ଆକାଶ, ଏବଂ ଜୀବର ଆକାଶ ସମସ୍ତ ନିଜର ଭିତରେ ଅଛି। ଏହିପରି, ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଥିବା ଜଣେ ଜାଣିଥାଏ ଯେ ମୃତ୍ତିକା ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକୃତ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏନାହିଁ; ଏହିପରି ଜୀବକୁ ଆକାଶର ଏସେନ୍ସ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏବେ ଶୁଣ, ଆକାଶ ସ୍ୱଭାବ ଜୀବ କିପରି ଏହି ଶରୀର ପାଇଥାଏ: ଜୀବ-ଆକାଶ ନିଜେ ଆକାଶ, ଏବଂ ପରମ ବିସ୍ତୃତିରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଏଠାରେ ଏକ ଆଲୋକ କଣା ନିଜର ଧ୍ୟାନରେ 'ମୁଁ ଏହି' ଭାବ କରିଥାଏ; ଏହା ନିଜକୁ ଉନ୍ନତ ଭାବରେ କଳ୍ପନା କରିଥାଏ, ଯେପରି ନିଜର ଆତ୍ମା-ଆକାଶରେ ନିଶ୍ଚିତ ଅଛି। ଅସତ୍ୟ ନିଜକୁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଧାରଣ କରିଥାଏ, ଯେପରି ଚାନ୍ଦ ଆକାଶରେ ଦେଖାଯାଏ କେବଳ ଧାରଣାରେ; ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରି, ନିଜେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବରେ ରହିଥାଏ, ଏକତାରୁ ଦ୍ୱିତୀୟତା ଉଦ୍ଭବ କରିଥାଏ, ସ୍ବପ୍ନ ବା ନିଜର ମୃତ୍ୟୁ ଅନୁଭୂତିରେ ଯେପରି। ଏହା ଅଳ୍ପ ଦୃଢ଼ତା ନେଇ, ନିଜକୁ ତାରା ଭାବରେ ଦେଖିଥାଏ; ଧ୍ୟାନର ଅନୁସାରେ ଅର୍ଥ ଚେତନାରୁ ଉଦ୍ଭବ କରିଥାଏ। ଏହି ଜୀବ ସେମ୍ପରି ଆକାଶ, ଏବଂ 'ମୁଁ ଏହି' ଭାବ କରିଥାଏ; ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ, ସ୍ବପ୍ନରେ ଯେପରି ତୁମେ ଯାତ୍ରୀ ହୁଅ। ଏକ ତାରା-ରୂପ ଧାରଣା କରି, ଯାହାକୁ ଧ୍ୟାନ ଶରୀର କୁହାଯାଏ, ଏହା ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ପରିଣତ ହୁଏ; ମନ ଦୃଶ୍ୟର ସ୍ୱଭାବ ନେଇଥିଲେ ଏହିପରି ହୁଏ। ବାହ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇ, ତାରାର ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରିଥାଏ, ତଥାପି ବାହ୍ୟରେ ରହିଥାଏ, ଆଇନାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ପାହାଡ଼ ଭଳି। ଏକ ଶରୀର କୁଆରେ ବସିଥିବା ବା ବାହାରେ ଆସିଥିବା ପରି, ସ୍ବପ୍ନ ଓ ଧାରଣାର ଅନୁଭୂତି ଏହି ଜାଣିଥାଏ; ଏହିପରି ଜୀବ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ। ଜୀବ ତାରା-ସ୍ୱଭାବ ଦୃଢ଼ ଭିତରେ ବସି, ନିଜେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଧାରା, ବୁଦ୍ଧି, ମନ ଓ ଏହିପରି ରୂପ ନେଇଥାଏ। ଏଠାରୁ ଜୀବ-ଆକାଶ, ତାରା-ପରି ଅସ୍ତର ଭିତରେ ରହି, 'ମୁଁ ଦେଖୁଛି' ଭାବରେ ଆକାଶକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାଲିଥାଏ। ପରେ ଦୁଇ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ବାହ୍ୟକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥାଏ; ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ବ୍ୟବହୃତ, ପରେ ଚକ୍ଷୁ ଭାବରେ ନାମ ହେବ। ଯାହା ଛୁଁଇବାକୁ ବ୍ୟବହୃତ, ସେ ଚର୍ମ; ଯାହା ଶୁଣିବାକୁ ବ୍ୟବହୃତ, ସେ ଶ୍ରବଣ; ଯାହା ଘ୍ରାଣ କରିବାକୁ ବ୍ୟବହୃତ, ସେ ନାସା; ଏହିପରି ନିଜେ ନିଜ ଭିତରେ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ। ଯାହା ରସାସ୍୵ାଦ କରିବାକୁ ବ୍ୟବହୃତ, ପରେ ଜିହ୍ବା ଭାବରେ ଜଣାଯିବ; ଯାହା ଚଳାଯିବାକୁ ବ୍ୟବହୃତ, ସେ ବାୟୁ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ସମୂହ। ଏହିପରି ସମସ୍ତ ରୂପ, ଆଲୋକ ଓ ମନସିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଭାବରେ ଚିନ୍ତନ କରି, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ଆକାଶରେ ଆକାଶ ଭିତରେ ରହିଥାଏ।