ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେହମାନଙ୍କର ବିସ୍ତାର ଦ୍ୱାରା, ଏକ ମହାବୃକ୍ଷର ମୂଳ ଭାବରେ ଏହି ଆଲୋକର ଶାଖା-ପ୍ରଶାଖା ଅବିରତ ଚାଲିଥାଏ । ଏହି ମୂଳରୁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ବିକାଶ ପାଏ । ଚାରି ପ୍ରକାରର ଗୋଷ୍ଠୀର ଅସ୍ତିତ୍ୱରୁ, ଯଥା ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟର ମିଶ୍ରଣରୁ, ଏହି ସମୁଦାୟର ରସକୁ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ରସ ତତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହି ରସର ମୂଳ ହେଉଛି ଭବିଷ୍ୟତ ଜଳର ଲୀଳାର ସାର, ଏବଂ ପରସ୍ପର ରସାସ୍ୱାଦରୁ ସୃଷ୍ଟି ବିକାଶ ହୁଏ । ଯାହା ଗନ୍ଧର ଧାରଣା ହେବାକୁ ଯାଉଛି, ତାହା କଳ୍ପନାର ସ୍ୱଭାବର; ଏହି କଳ୍ପନା ନିଜେ ଗନ୍ଧ ଓ ତାହାର ଗୁଣ ସହିତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦେଇଥାଏ । ଏହି ମୂଳରୁ, ଯାହା ଭବିଷ୍ୟତ ସୃଷ୍ଟିର ସମ୍ଭାବନା ଅଟୁଟ ରହିଛି, ରୂପର ବୃକ୍ଷ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ; ଏହିପରି, ସମସ୍ତର ଆଧାର ଠାରୁ ସଂସାର ଚକ୍ର ବିସ୍ତାର ପାଏ । ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଧାରଣ କରାଯାଉଥିବାବେଳେ, ସେମାନେ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଅବିରତ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେପରି ଜଳ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ରୂପ ବଦଳାଏ । ଏହି ମିଶ୍ରିତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ପୁଣି ସୁଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, କେବଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୟରେ ଛଡ଼ି । ଏମିତି ଏହି ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ଖାଲି ଚେତନା ଭିତରେ ଆକାଶର ବିସ୍ତାରରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଏକ ଗଞ୍ଜିର ମଣି ମାନେ ଯେପରି ଏକ ଗଞ୍ଜି ମାଝିରେ ଥାଏ । ସେମାନେ ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଶତଶଃ ଶାଖାରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଅନ୍ତି, ଭିତରେ ଅଣୁ ଭାବରେ ରହନ୍ତି, ଏବଂ ଏକ କ୍ଷଣରେ ଏକ ଯୁଗପରି ମହାନ ହେଉଛନ୍ତି । ସେମାନେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ରୂପରେ ଚଳିଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କିଛି ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଥାନ୍ତି; ସମସ୍ତେ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଇ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଗଢ଼ିଯାଆନ୍ତି । ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ଏହି ସମୁଦାୟ ନିଜେ ଚେତନା, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଗଠିତ; ଜଣା ମାତ୍ରେ ଏହା ଅଣୁମାନେ ଦେଖେ, ଯଦ୍ୟପି ନିଜେ ରୂପହୀନ । ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳବୀଜ ଏହି ପଞ୍ଚ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ; ଏହାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାରଣ ହେଉଛି ଚେତନାର ଅତିନିର୍ମଳ ଶକ୍ତି, ଯାହା ପ୍ରମୁଖ ଓ ଦୂରସ୍ଥ । ଏଠାରୁ ଯାହା ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ସେ ସବୁ ସମୟରେ ଏକ ଅଜନ୍ମା, ମୂଳ ଚେତନା ଭାବରେ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ, ଏବଂ ଏଠାରୁ ଜଗତର ମହିମା ଉଦ୍ଭିତ ହୁଏ । ଏହି ସମସ୍ତ ଆକାଶରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସମଦର୍ଶୀ, ଏକ ରୂପୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମରେ, ଯେଉଁଠାରେ ନାହିଁ କୌଣସି ଆକାଶ, ଅଗ୍ନି, ଅନ୍ଧକାର, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ଇତ୍ୟାଦିର ଉଦ୍ଭବ— ସେଠାରେ ପ୍ରଥମେ ଜଡ ଭାବନା ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ ଜ୍ଞାନର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦିଗର ଅନୁଭୂତିରୁ; ଏହାପରେ ଚେତନାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା 'ମନ' ଭାବନା ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ । ଏଠାରୁ ଜଡର ପୋଷଣ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତିଗତତାର ଭାବନା ଆସେ; ଏବଂ ଜଡ ସହିତ ଅନନ୍ୟତା ଭାବରେ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା 'ମୁଁ' ଭାବନା ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ । ଏଠାରୁ 'ମୁଁ' ଭାବନାର ପରିଣତି ଭାବରେ ବୁଦ୍ଧି ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ; ଏହି ବୁଦ୍ଧି ମନ ଓ ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ସହିତ ଉପସ୍ଥିତ । ଶୂନ୍ୟତା ଅଭାବ ଓ ଅନ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା, ଭୂତମାନଙ୍କର ରୂପ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ; ଏହିପରି, ବିଶ୍ୱର ମୂଳ ଏକ ବୃହତ୍ ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ । ଏହା ହଠାତ୍ ଏକ ପରେ ଏକ ଦେଖାଯାଏ—ସ୍୵ପ୍ନର ଏକ ସହର ଭଳି—ବଡ଼ ଆକାଶ ଓ ବୃହତ୍ ଜଙ୍ଗଲରେ ପୁନଃପୁନଃ ଉଦ୍ଭବ ଓ ନାଶ ହୁଏ । ଏହା ହେଉଛି ଚେତନାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, ବିଶ୍ୱର ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଗୁଛମାନଙ୍କର ବୀଜ; ଏହା କେବେ ମାଟି, ପାଣି, ବାୟୁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେନି । ଏହି ଚେତନାସ୍ୱରୂପ ବୀଜ ପରେ ଭୂମି ଓ ଇତ୍ୟାଦି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେପରି ସ୍୵ପ୍ନର ସହର ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରୁ ତିଆରି, ଏହି ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି । ଯେଉଁଠି ଏହା ରହିଛି, ସେଠାରେ ବିଶ୍ୱର ଅଙ୍କୁର ମୁକ୍ତିପାଏ; ବିଶ୍ୱର ବୀଜ ହେଉଛି ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ, ଏବଂ ଅବିନାଶୀ ଚେତନା ହେଉଛି ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱର ବୀଜ । ବୁଝ, ଯେମିତି ବୀଜ, ସେମିତି ଫଳ; ତେଣୁ ଏହି ବିଶ୍ୱ ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ । ଏଭଳି ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ଏହି ପଞ୍ଚ ସମୁଦାୟ ବିଶାଳ ଆକାଶରେ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ । ଚେତନା, ଆକାଶ ଓ ଭୂତମାନେ ମିଶି ଗଢ଼ିଥିବା ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ କେବଳ ଭାବନା, ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ଯାହା କିଛି ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, ତାହା ବିସ୍ତୃତି ଲାଭ କରେ । ଏହି ମଧ୍ୟ ଆକାଶ ଓ ଭାବନାର ସ୍ୱଭାବ ଥିଲେ ବି, ପ୍ରକୃତରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ଯାହା ନିଜେ ଅସ୍ଥିର, ତାହା ଦ୍ୱାରା କିଛି ସ୍ଥାପିତ ହୁଏନି । ଆକାଶ ଓ ଭାବନାର ସ୍ୱଭାବ ଥିବା ବସ୍ତୁ କିପରି ପ୍ରକୃତ ହେବ? କିନ୍ତୁ ଯଦି ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ରହ୍ମ, ତେବେ ତାହାର ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ ଦ୍ୱାରା— ଏହି ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ, ପଞ୍ଚର ନିୟମରେ ପକ୍ୱ ହୋଇ, କେବଳ ବ୍ରହ୍ମ; ଏହି ତିନି ଲୋକର ମାୟା । ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଯେପରି ଏହା ଦ୍ରୁତ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ । ଏଭଳି, ଆରମ୍ଭରେ, ଏହି ନିଜେ ଭୂତମାନଙ୍କର ଅବସ୍ଥାରେ କାରଣ ହୁଏ । ତେଣୁ କିଛି କେବେ ଜନ୍ମିଥାଏ ନାହିଁ, ତଥାପି ବିଶ୍ୱ ଜନ୍ମିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ । ସ୍୵ପ୍ନ କିମ୍ବା ଭାବନାର ସହର ଭଳି, ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ । ବ୍ରହ୍ମାକାଶ, ବାହ୍ୟ ଆକାଶ, ଓ ଜୀବାକାଶ ସମସ୍ତ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ । ଏଭଳି, ଶୁଦ୍ଧ ମନବଳୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଜାଣେ ଯେ ଭୂମି ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂତମାନେ ପ୍ରକୃତରେ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏନି; ଏହିପରି ଜୀବାତ୍ମାକୁ ଆକାଶର ସାର୍ଥକ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଯେପରି ପୂର୍ବରୁ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି । ଏବେ ଶୁଣ, କିପରି ଏହି ଆକାଶସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମା ଏହି ଦେହ ଅଧିଗ୍ରହଣ କରେ: ଆତ୍ମାକାଶ ନିଜେ ଆକାଶ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିସ୍ତାରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏଠାରେ, ଏକ ଆଲୋକର କଣିକା ନିଜେ ଭାବେ—‘ମୁଁ ଏହି’—ଭାବିଥାଏ; ଏହି ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଉନ୍ନତ ଭାବରେ କଳ୍ପନା କରେ, ଯେପରି ନିଜେ ଆତ୍ମାକାଶରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ।