ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ବିକାଶର କାହାଣୀ ଏପରି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ— ଏକ ପରମ ଶକ୍ତି, ଯାହା କେବଳ ନିଜ ସ୍ୱ-ଚେତନାର ଆକାର, ସେଇ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଶକ୍ତିର ଅନନ୍ୟ ଚେତନା ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଜାଲକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯାହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଚମକି ଉଠେ। ଏହି ଚେତନା ଏପରି ପ୍ରକୃତିର ଥିବା, ଇଚ୍ଛାର ବୃକ୍ଷର ମୂଳବୀଜ ଭାବରେ ରହିଥାଏ। ଏଠାରେ ଅହଂକାରର ସାର୍ ଏକ ବାୟୁ ପରି ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା କ୍ରିୟାଶୀଳ ହୁଏ। ଏହି ଚେତନା, ଯେଉଁଥିରେ ଅହଂକାର ଯୋଗ ହୋଇଛି, ଶବ୍ଦର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଆକାଶରେ ଚିନ୍ତନ କରି, ନିଜେ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଘନୀଭୂତ ହୋଇ, ଶବ୍ଦର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ନିର୍ମାଣ କରିଥାଏ। ଯାହା ପଦାର୍ଥ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ସେଇ ଶବ୍ଦର ବୃକ୍ଷର ବୀଜ ଭାବରେ ଅନେକ ଶବ୍ଦ, ବାକ୍ୟ, ଛନ୍ଦ ଏବଂ ବେଦର ଗୁଚ୍ଛ ଦ୍ୱାରା ରୂପାନ୍ତରିତ ହୁଏ। ଏହିଠାରୁ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଶବ୍ଦ ରୂପୀ ମହିମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି ଅନେକ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଅନେକ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଏହା ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଏହି ଚେତନା ସହ ତାହାର ସମସ୍ତ ସାଥୀ ମିଶି 'ଜୀବ' ନାମରେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରେ। ଶବ୍ଦର ଭବିଷ୍ୟତ ପଦାର୍ଥର ଜାଲ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଅନେକ ତତ୍ତ୍ୱର ବୃକ୍ଷର ମୂଳବୀଜ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଚୋଦହ ପ୍ରକାରର ଜୀବ ଆକାଶରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ, ସଂସାରର ଗର୍ଭରେ ଅନେକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭାବେ ବିସ୍ତାର ହୁଏ। ଏହି ଚେତନା, ଯାହା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନାମ ଓ ରୂପ ଧାରଣ କରିନାହିଁ, ଜୀବନ ରୂପେ ଉଜାଗର ହୁଏ। ଏହି ଚେତନା ତୁରନ୍ତ ସ୍ପର୍ଶ ଧାରଣ କରି ସ୍ପର୍ଶର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ହୋଇଯାଏ। ବାୟୁ ତତ୍ତ୍ୱର ବିସ୍ତାର ସ୍ପର୍ଶ ବୃକ୍ଷର ବୀଜ ଭାବରେ ରହିଥାଏ, ଏଠାରୁ ସମସ୍ତ ଜୀବର କ୍ରିୟାର ସ୍ପନ୍ଦନ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଚେତନା ନିଜ ଲୀଳା ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତିର ଆଲୋକ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଏହା ଅଗ୍ନିର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ହୋଇଯାଏ, ଯାହା ଆସନ୍ତା ନାମର ଅର୍ଥକୁ ଦେଇଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୀପ୍ତିମାନ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ବିସ୍ତାର ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଆଲୋକର ବୃକ୍ଷର ବୀଜ ହୁଏ ଏବଂ ଏଠାରୁ ବିଭିନ୍ନ ଆକାରରେ ବିଶ୍ୱ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଚାରି ପ୍ରକାର ଗୁଚ୍ଛର ଅସ୍ତିତ୍ୱରୁ, ଯେଉଁଠାରେ ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ମିଶିଥାଏ, ସେଠାରେ ଏହି ସମୂହର ରସକୁ ସ୍ୱାଦ ତତ୍ତ୍ୱ କୁହାଯାଏ। ଯାହା ରସ ବୃକ୍ଷର ବୀଜ, ସେଠାରେ ଆସନ୍ତା ଜଳର ଲୀଳାର ସାର ରହିଥାଏ, ପରସ୍ପର ସ୍ୱାଦ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଯାହା ଗନ୍ଧର ଧାରଣା ହେବାକୁ ଯାଉଛି, ତାହା କଳ୍ପନାର ସ୍ୱରୂପ; ଏହି କଳ୍ପନା ଗନ୍ଧ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ତାହାର ଗୁଣ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ବୀଜରୁ, ଆସନ୍ତା ବିଶ୍ୱ ଗୋଳର ସମ୍ଭାବନା ଭାବରେ, ରୂପ ବୃକ୍ଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏଭଳି ସାର୍ବଜନୀନ ଆଧାରରୁ ସଂସାର ଚକ୍ର ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ଚେତନା ଚିନ୍ତନ କଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟରେ ଅବିରତ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଜଳ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ରୂପ ବଦଳାଏ। ଏହିପରି, ଏହି ମିଶ୍ର ଓ ଭିନ୍ନ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ପୁଣି ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ, ଯେପରିଅଞ୍ଚଳ ସମସ୍ତ ବିଲୟ ହେଉନାହିଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଭାବରେ ଆକାଶର ବିସ୍ତାରରେ ଥାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ଏକ ଚିହ୍ନା ଗୁଟିରେ ବଟବୃକ୍ଷ ଗୁଛ ପରି ହୋଇଯାନ୍ତି। ସେମାନେ ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଶତଶଃ ଶାଖା ପରି ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, ଅଣୁ ଭାବେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ରହନ୍ତି, ଏବଂ ଏକ କ୍ଷଣରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପରି ବିସ୍ତୃତ ହୁଏ। ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଗତି କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କିଛି ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଯାନ୍ତି; ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତକୁ ଜଣାଯାଏ ଏବଂ ଏକ କ୍ଷଣରେ ସମସ୍ତ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଚେତନା ନିଜ ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ଅନୁଭୂତି ସମୟରେ ଏହା ଅଣୁଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଥାଏ, ଯଦ୍ୟପି ନିଜେ ନିରାକାର। ସମସ୍ତ ଜଗତର ବୀଜ ଏହି ପଞ୍ଚ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଅଛି; ଏହାର ପରମ କାରଣ ହେଉଛି ଚେତନାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି, ଯାହା ମୂଳ ଏବଂ ଦୂରସ୍ଥ। ଯାହାଠାରୁ ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ଏକ ଅଜନ୍ମା, ମୂଳ ଚେତନା ଭାବରେ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ ଏବଂ ଏହିଠାରୁ ବିଶ୍ୱର ମହିମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଏକ ପରମ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସମ ଏବଂ ସମତା ମୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଘଟେ, ଯେଉଁଠାରେ କେବଳ ଆକାଶ, ଅଗ୍ନି, ଅନ୍ଧକାର, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ଏହାଦିକର ଉତ୍ପତ୍ତି ନାହିଁ। ପ୍ରଥମେ, ଜ୍ଞାନର ବିଶେଷ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା 'ବସ୍ତୁତ୍ୱ' ଧାରଣା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହାପରେ ଚେତନାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା 'ମନସ୍କତ୍ୱ' ଅନୁଭୂତି ଆସେ। ଏହିଠାରୁ, ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ଜିନିଷ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତିଗତତା ଧାରଣା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ପରେ, ନିଜ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା 'ମୁଁ' ଭାବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହିଠାରୁ, 'ମୁଁ' ଭାବର ରୂପାନ୍ତର ଭାବରେ ବୁଦ୍ଧି ଧାରଣା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ବୁଦ୍ଧି ମନ, ଦିଆଯାଇଥିବା ନାମ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ତାଙ୍କର ପରିଣାମ ସହିତ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଶୂନ୍ୟତା ଅଭାବ ଓ ଅନ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା, ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏପରି ଭାବରେ ଏହି ବିଶାଳ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଜଗତର ମୂଳ। ଏହି ସମସ୍ତ କ୍ରମରେ, ଏହା ସ୍୵ପ୍ନର ସହର ପରି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନେଇ ତୁରନ୍ତ ଉପସ୍ଥିତ ଏବଂ ନଶ୍ୱର ହୁଏ, ଆକାଶ ଓ ବିଶାଳ ଜଙ୍ଗଲରେ ଉପଜି ନଶିଯାଏ। ଏହି ଚେତନା ଉତ୍ପନ୍ନ ବୀଜ ହେଉଛି ବିଶ୍ୱ ଉପବନ ଓ ଗୁଛର; ଏହା କେବେ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ବାୟୁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ନାହିଁ। ଏହି ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପ ଥିବା ଏହି ବସ୍ତୁ ପରେ ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେପରି ସ୍୵ପ୍ନ ସହର କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ସେପରି ଏହା।