ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ପରମ ପବିତ୍ର ଅବସ୍ଥାରୁ, ବିଶ୍ୱ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ତାହାକୁ ଉଚ୍ଚ ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ଶୁଣ। ଯେପରି ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ସ୍ୱପ୍ନ ସଦୃଶ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ କେବଳ ବ୍ରହ୍ମ ମାନ୍ୟ ହୁଏ; ସମସ୍ତ କିଛି ଏକ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ଅଟୁଟ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି—ଏହି ବିକାଶକ୍ରମକୁ ଏବେ ଶୁଣ। ଏହି ଅସୀମ, ସ୍ୱୟଂ-ପ୍ରଭା ଚେତନାର ମଣି, ସ୍ୱଭାବତଃ ଅବିରତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରୂପେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ସେହି ଆତ୍ମାରେ କିଛି ଜଣା ପଡ଼ିବା ପ୍ରୟାସ ଦେଖାଯାଏ, ଯଦ୍ୟପି କିଛି ଧରାଯାଏନି; ଏହି ଅନୁଭୂତି ହେଉଛି ଚେତନାର ସୂକ୍ଷ୍ମ କ୍ଷୁଭିତ ଚିହ୍ନ। ଭବିଷ୍ୟତ ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ସ୍ୱରୂପ ଅଳ୍ପ ଧାରଣା ରୂପେ ନେଇଥାଏ; ଏହା ଆକାଶଠାରୁ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭବିଷ୍ୟତକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥାଏ। ଏହି ପରମ ଅସ୍ତିତ୍ୱରୁ, ଯାହା ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ, ଚେତନାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଏହା ଏବେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଅନୁଭୂତି ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ପରେ, ଘନ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମା ପ୍ରତିଭାସିତ ହୋଇ, ଭବିଷ୍ୟତ ଜୀବ ଓ ଅନ୍ୟ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ; ଏହି ସମସ୍ତ ଏହି ଉଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାରୁ ଆତ୍ମାର ନିଜ ପ୍ରତିଧ୍ୟାନ। ଯେତେବେଳେ ଏହା ନିଜ ସ୍ୱରୂପର ଏକତା ଧାରଣାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥାଏ, ପ୍ରଦର୍ଶନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ସେତେବେଳେ ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀରଗୁଡ଼ିକ ଏହାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହା ପରେ, ଖାଲି ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ଆକାଶ ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣର ମୂଳବୀଜ ହେବା ସହ, ଭବିଷ୍ୟତ ଦ୍ରବ୍ୟର ଉତ୍ପତ୍ତି ଦେଖାଯିବ। ତାପରେ, 'ମୁଁ' ବୋଧ ଏବଂ ସମୟର ଅନୁଭୂତି ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ; ଏହି ଦୁଇଁ ହେଉଛି ବିଶ୍ୱର ଧାରଣା ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ ଦ୍ରବ୍ୟର ମୂଳବୀଜ। ସେହି ପରମ ଶକ୍ତି, ଯାହା କେବଳ ସ୍ୱ-ଚେତନାର ରୂପ, ଏହି ଜାଲ ବିକାଶ କରେ, ଯାହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ସଦୃଶ ଦିଶେ। ଏଭଳି ଚେତନା, ଏହି ପ୍ରକାରର, ଇଚ୍ଛାର ବୃକ୍ଷର ବୀଜ ହୁଏ; ଏଠାରେ, ଅହଂକାର ତାରଙ୍ଗରେ ବାୟୁ ସଦୃଶ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଅହଂକାରସହିତ ଚେତନା, ଆକାଶର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧ୍ୱନି ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ନିଜେ ଘନ ହୁଏ ଏବଂ ଆକାଶ ତତ୍ତ୍ୱର ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ ତିଆରି କରେ। ଯାହା ଦ୍ରବ୍ୟର ଆସ୍ତିତ୍ୱ ନେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ଏହି ବୃକ୍ଷର ବୀଜ ହୁଏ; ଏହା ବହୁ ବାଣୀ, ବାକ୍ୟ, ଛନ୍ଦ ଏବଂ ବେଦ ଶ୍ରେଣୀ ଦ୍ୱାରା ରୂପାନ୍ତରିତ ହୁଏ। ଏହିଠାରୁ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ମହିମା ଧ୍ୱନି ରୂପେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ଏହି ବହୁ ବସ୍ତୁ ତାହାର ରୂପାନ୍ତର ଦ୍ୱାରା ବିସ୍ତାର ହୁଏ। ଏହି ଚେତନା ଓ ଏହାର ସହଚରମାନେ 'ଜୀବ' ଭାବରେ ଅଭିହିତ; ଏହି ଧ୍ୱନି ଦ୍ରବ୍ୟର ଜାଲ ଦ୍ୱାରା, ପଞ୍ଚଭୂତ ରୂପ ବୃକ୍ଷର ବୀଜ ହୁଏ। ଚୌଦ ଶ୍ରେଣୀର ଜୀବ, ଆକାଶରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ, ବିଶ୍ୱର ଗର୍ଭରେ ଅନେକ ବିଧିର ଯନ୍ତ୍ରରୂପେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଚେତନା, ଯାହା ନାମ ଓ ରୂପ ର ସ୍ୱରୂପ ଅଧିକାର କରିନାହିଁ, ଜୀବନ ରୂପେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ; ଏହି ଚେତନା, ସ୍ପର୍ଶ ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା, ତୁରନ୍ତ ସ୍ପର୍ଶ ତତ୍ତ୍ୱ ହୁଏ। ବାୟୁ ତତ୍ତ୍ୱର ବିସ୍ତାର, ସ୍ପର୍ଶ ଏକମାତ୍ର ଶାଖା ଥିବା ବୃକ୍ଷର ବୀଜ; ଏଠାରୁ, ସମସ୍ତ ଜୀବର କ୍ରିୟାର ସ୍ପନ୍ଦନ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଚେତନା ତାହାର ଲୀଳାରେ ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା ଆଲୋକ ରୂପେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ତାହା ଅଗ୍ନିର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ହୁଏ, ଯାହା ଭବିଷ୍ୟତ ନାମର ଅର୍ଥ ଦେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ବସ୍ତୁର ବିକାଶ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ବୃକ୍ଷର ବୀଜ ହୁଏ ଯାହାର ଶାଖା ହେଉଛି ଆଲୋକ; ଏଠାରୁ ବିଶ୍ୱ ନାନା ରୂପରେ ବିସ୍ତାରିତ ହେବ। ଚାରି ପ୍ରକାର ଦ୍ରବ୍ୟର ଅସ୍ତିତ୍ୱରୁ, ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ମିଶ୍ରଣ ସଦୃଶ, ସେଠାରେ ରସ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପସ୍ଥିତ; ଏହା ହେଉଛି ସୂକ୍ଷ୍ମ ରସ ତତ୍ତ୍ୱ। ଏହି ବୃକ୍ଷର ବୀଜ ହେଉଛି ଭବିଷ୍ୟତ ଜଳର ଲୀଳାର ସାର; ପରସ୍ପର ରସାସ୍ବାଦ ଦ୍ୱାରା, ବିଶ୍ୱ ଏଠାରୁ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଯାହା ଗନ୍ଧର ଧାରଣା ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ଏହା କଳ୍ପନାର ସ୍ୱରୂପ; କଳ୍ପନା ନିଜେ ଗନ୍ଧର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ତାହାର ଗୁଣ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ବୀଜରୁ, ଭବିଷ୍ୟତ ବିଶ୍ୱ ମଣ୍ଡଳର ସମ୍ଭାବନା ସ୍ୱରୂପ, ରୂପ ତତ୍ତ୍ୱର ବୃକ୍ଷ ଉପଜିଥାଏ; ଏହିପରି ଏହି ବିଶ୍ୱ ଧାରଣାରୁ ସଂସାର ଚକ୍ର ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ଧାରଣା କରେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ନିଜେ ମଧ୍ୟରେ ନିରନ୍ତର ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଜଳ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ରୂପାନ୍ତର ହୁଏ। ଏପରି ମିଶ୍ରିତ ଓ ଭିନ୍ନ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ, ପୁନଃ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ କିଛି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୟ ନ ହୁଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଭାବେ ଆକାଶ ମଣ୍ଡଳରେ ବିଦ୍ୟମାନ ରହି, ସେଗୁଡ଼ିକ ମନ୍ଦାର ଗଛର ଗୁଛ ସଦୃଶ ଏକ ଅଣୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମକୁ ଦେଖିଥାନ୍ତି, ଶତଶଃ ଶାଖାରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, ଅଣୁ ଭିତରେ ରହି, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବିପୁଳ ଯୁଗ ସଦୃଶ ହୁଏ। ସେଗୁଡ଼ିକ ରୂପାନ୍ତର ଭାବେ ଚଳିଥାଏ, କିଛି ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଥାଏ; ସମସ୍ତ କିଛି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ ଏବଂ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଗୁଚ୍ଛ ନିଶ୍ଚୟ ଚେତନା ନିଜେ, ନିଜ ନିଶ୍ଚୟର ଫଳ; ଅନୁଭୂତି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଏହି ଅଣୁ ଏକାଧିକ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ଯଦ୍ୟପି ଏହା ନିଜେ ନିରାକାର। ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ବୀଜ ଏହି ପଞ୍ଚ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ; ଏହାର ପରମ କାରଣ ହେଉଛି ଚେତନାର ଅତିନିକଟ ଶକ୍ତି, ଯାହା ପ୍ରାଥମିକ ଏବଂ ଦୂରସ୍ଥ। ଏହିଠାରୁ ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେ ସବୁବେଳେ ଏକ, ଅଜନ୍ମ, ମୂଳ ଚେତନା ଭାବରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଏବଂ ଏହିଠାରୁ ବିଶ୍ୱର ମହିମା ଉପଜେ। ଏହି ପରମ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ, ଯେଉଁଠି ଆକାଶ, ଅଗ୍ନି, ଅନ୍ଧକାର, ସତ୍ତ୍ୱ ଇତ୍ୟାଦିର ଉତ୍ପତ୍ତି ନାହିଁ—ସେଠାରେ ପ୍ରଥମେ ଜଡତାର ଧାରଣା ଉପଜେ, ଚେତନା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା 'ମନ' ବୋଧ ଉପଜେ।