ଓ ରାମ, ଏହି ଜଗତର ମୂଳ ସତ୍ୟକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଆମେ ଏହିପରି ଚିନ୍ତନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଯଦି କୌଣସି ବସ୍ତୁ ପ୍ରଥମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ପରେ ନଶ୍ୱର ହୁଏ, ତେବେ ତାହାର ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ମନ ମଧ୍ୟରେ ବନ୍ଧନ ରହିଯାଏ, ଏହି ବନ୍ଧନ ନିର୍ଥକ ସ୍ମୃତିର ରୂପ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ମନ ଯେଉଁଠି ଏକାଗ୍ର ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଏକ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଆଇନାରେ ନିଜ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯାଏ, ଏହିଠାରେ ଏହା ହେଉଛି ସୃଷ୍ଟିର ସ୍ମୃତି। ଆରମ୍ଭରେ ଏହି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ; ଯଦି ଏହା ନିଜେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନ ଥାଏ, ତେବେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଭ୍ରମ ଅନୁପସ୍ଥିତ ହେବାରୁ ମୋକ୍ଷ ମିଳିଯାଏ। ଏହିପରି ଭ୍ରମ ମୋତେ ତୁମେ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦୂର କର, ଓ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତ ଅସମ୍ଭବ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ କହ। ଯେପରି ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଜଗତ ଅସତ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିବି। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଶିକ୍ଷା ନିଶ୍ଚିତ ଶବ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେଉନାହିଁ, ତୁମ ହୃଦୟର ଧୂଳି ଶାନ୍ତ ହେବ ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ହ୍ରଦର ତଳେ ମାଟି ସ୍ଥିର ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଏହି ଜଗତ ସୃଷ୍ଟିର ଭ୍ରମ ଅସତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନୁଭବ କରିବ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ଏକାଗ୍ର ଧ୍ୟାନରେ ସ୍ଥିତି ରଖି ଜଗତରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବ। ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ, ଧରିବା ଓ ଛାଡିବା, ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ—ଏହି ସମସ୍ତ ଭାବ ତୁମକୁ ଆଘାତ କରିବେ, କିନ୍ତୁ ପାହାଡ଼କୁ ଶର ଭେଦ କରିପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି ତୁମକୁ କେବେ ଭେଦିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏଠାରେ କେବଳ ଏହି ଏକ ଆତ୍ମା ଅଛି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଆତ୍ମା କେବଳ ଧାରଣା ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହି ଜଗତ କିପରି ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ରାଘବ। ସେଉଁଠି, ସେଇ ମହାତ୍ମା ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ପ୍ରକଟ କରେ; ସେଇ ଚେତନା, ଚିନ୍ତା ଓ ମନର ଆଲୋକର ଆଶ୍ରୟ, ସେ ନିଜ ରୂପରେ ସମସ୍ତ ଆକାର ଉପରେ ଉପଜାଏ ଓ ଲୟ ହୁଏ। ଏହି ଶାନ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ, ପରମ ଅବସ୍ଥାରୁ କିପରି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ତୁମେ ଉଚ୍ଚ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଶୁଣ। ଯେପରି ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଟିଏ ସ୍ୱପ୍ନ ସଦୃଶ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି କେବଳ ବ୍ରହ୍ମ ନିଜକୁ ସୃଷ୍ଟି ରୂପେ ଦେଖାଏ; ସମସ୍ତ ଏକ ଓ ଶାନ୍ତ—ଏହି ଅନୁକ୍ରମ ଏବେ ଶୁଣ। ସେଇ ଅନନ୍ତ, ଆତ୍ମପ୍ରଭା ଚେତନା ମଣିର, ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଏକ ଅବିରତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହିଥାଏ। ସେଇ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଜଣାପଡ଼ୁଥିବା ଭାବ ଆସେ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ନିଜସ୍ୱ ବସ୍ତୁ ଧରାଯାଏ ନାହିଁ; ଏହା ହେଉଛି ଚେତନା ଚଳନର ଚିହ୍ନ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜ୍ଞାନର ସୂଚନା। ଭବିଷ୍ୟତ ଦ୍ରବ୍ୟର କଳ୍ପିତ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧାରଣା ଧାରଣ କରେ; ଏହା ଆକାଶଠାରୁ ବି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସମସ୍ତ ଭବିଷ୍ୟତ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଏହିପରି ସେଇ ପରମ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଚେତନା ଦିଗରେ ମୁଖ କରେ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ଏହା ଅନୁଭୂତି ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ, କାରଣ ଏହା ସାହଜିକ ଭାବେ ଅଳ୍ପ ପ୍ରବେଶଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ପରେ, ଘନ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା, ଏହାକୁ ଭବିଷ୍ୟତ ଜୀବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାମ ଦିଆଯାଏ; ଏହି ଆତ୍ମାର ନିଜ ଧାରଣା, ଯେଉଁଠାରୁ ସେ ପରମ ଅବସ୍ଥାରୁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହା ନିଜ ଏକତ୍ୱ ଧାରଣାରେ ସ୍ଥିତ ଥାଏ, ପ୍ରକାଶ ପାଇବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସ୍ୱଭାବତଃ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହଗୁଡ଼ିକ ଏହି ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ବିରାଜ କରନ୍ତି। ଏହା ପରେ ସହସ୍ର ବସ୍ତୁର ମୂଳ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ଆକାଶ ଧ୍ୱନି ଆଦି ଗୁଣର ମୂଳ, ଏଠାରୁ ଭବିଷ୍ୟତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ। ପରେ 'ମୁଁ' ବୋଧ ଓ ସମୟର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଏହି ଦୁଇ ଜଗତ ଓ ତାହାର ଭବିଷ୍ୟତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଧାରଣା ପାଇଁ ପ୍ରଧାନ ମୂଳ। ସେଉଁଠି, ନିଜ ଚେତନାର ଶକ୍ତି ଏହି ଅସତ୍ୟ ଜାଳ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ଯାହା ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ସଦୃଶ ଚମକିଉଠେ। ଏହି ଚେତନା, ଏପରି ପ୍ରକୃତିର, ଇଚ୍ଛା ତରୁର ମୂଳ ବିଜ ହେଉଛି; ଏଠାରେ ଅହଂକାରର ତତ୍ତ୍ୱ ତାଳର ଚଞ୍ଚଳତା ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ସଦୃଶ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଅହଂକାର ସହିତ ଚେତନା, ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଧ୍ୱନି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ନିଜେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଘନୀଭୂତ ହୁଏ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆକାଶ ତତ୍ତ୍ୱ ତିଆରି କରେ। ଯାହା ଭବିଷ୍ୟତ ଦ୍ରବ୍ୟ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ଏହା ହେଉଛି ଧ୍ୱନିର ବୃକ୍ଷର ବିଜ; ଏହା ଅନେକ ଶବ୍ଦ, ବାକ୍ୟ, ଛନ୍ଦ, ବେଦ ଦ୍ୱାରା ବିକାଶ ପାଏ। ଏଠାରୁ ସମଗ୍ର ଜଗତର ମହିମା, ଧ୍ୱନିର ରୂପରେ, ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ଧ୍ୱନି ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଅନେକ ଦ୍ରବ୍ୟ ରୂପେ ବିସ୍ତାର ହୁଏ। ଏହି ଚେତନା, ତାହାର ସହଚରମାନେ ସହିତ, 'ଜୀବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଭବିଷ୍ୟତ ଧ୍ୱନି ଦ୍ରବ୍ୟର ଜାଳ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଏକ ଅନେକ ତତ୍ତ୍ୱର ବୃକ୍ଷର ବିଜ ହେଉଛି। ଏହି ଚେତନା ଆକାଶରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ଚୌଦ୍ଦ ପ୍ରକାର ଜୀବ ଶ୍ରେଣୀ ଜଗତର ଗର୍ଭ ମଧ୍ୟରେ ବିସ୍ତାର ହୁଏ। ଏଠାରେ ଏହି ଚେତନା, ଯାହା ଏଯାଁ ନାମ ଓ ରୂପ ଗ୍ରହଣ କରିନାହିଁ, ଜୀବନ ରୂପେ ଚମକେ; ଏହି ଚେତନା, ସ୍ପର୍ଶ ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା, କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ପର୍ଶ ତତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି। ବାୟୁ ତତ୍ତ୍ୱର ବିସ୍ତାର ଏହି ବୃକ୍ଷର ବିଜ, ଯାହାର ଏକମାତ୍ର ଶାଖା ହେଉଛି ସ୍ପର୍ଶ; ଏଠାରୁ ସମସ୍ତ ଜୀବର କ୍ରିୟା ଧାରା ଚାଲିଯିବ। ଯେଉଁଠାରେ ଚେତନା ତାହାର ଲୀଳା ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତିର ଆଲୋକ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଅଗ୍ନିର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଭବିଷ୍ୟତ ନାମର ଅର୍ଥ ଦେଇଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦ୍ରବ୍ୟର ବିସ୍ତାର ଦ୍ୱାରା, ଏହା ଏହି ଆଲୋକ ଶାଖା ଥିବା ବୃକ୍ଷର ବିଜ; ଏଠାରୁ ଜଗତ ନାନା ରୂପରେ ବିସ୍ତାର ହୁଏ। ଚାରିପ୍ରକାର ଗୁଣ ଅସ୍ତିତ୍ୱରୁ, ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ମିଶ୍ର ଭାବରେ, ତାହାର ରସକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରସ ତତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।