ଏହି ଶ୍ରୁତି ଶ୍ରେଣୀରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ କଥା ଉନ୍ମୋଚିତ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଜଡତା, ଅନୁତ୍ପନ୍ନତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ମୃଦ, ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଡ ଦ୍ରବ୍ୟର କାରଣ ହେବା କଥା ଅସମ୍ଭବ—ଏହା ଏକ ଛାୟା ପାଇଁ ରୂପକୁ ବେଳିର ଦୀପ୍ତି କାରଣ ହେବା ପରି ଅସମ୍ଭବ। କାରଣ ନଥିଲେ କେବେଁ ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ; ଯାହା କାରଣ, ସେଉଁଠି ଏକମାତ୍ର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହିଥାଏ। ଯାହା ଅଜନ୍ମ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ଚେତନାର ଦୀପ୍ତି; ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଚେତନାର ଅଭିଭାସ। ଚେତନା ଭିତରେ ଦୀପ୍ତି ସ୍ୱପ୍ନ ଜଗତର ମାୟା ପରି; ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ବ୍ରହ୍ମ ଭିତରେ ବିଶ୍ୱର ଦୀପ୍ତି ଏହିପରି ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଯାଏ। ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ସେ ଏକାଏକି ଆତ୍ମାରେ ନିଶ୍ଚିତ; ବିଶ୍ୱ କେବେଁ ଉଦୟ ନାହିଁ, କେବେଁ ଅସ୍ତ ନାହିଁ। ପାଣିର ଜଳତା, ପବନର ଗତି, ଆଲୋକର ଦୀପ୍ତି ଯେପରି, ବ୍ରହ୍ମ ତାଳେ ତିନି ଲୋକର ସାର୍ବଜନୀନ ତତ୍ତ୍ୱ। ଏକ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେବତା ପରି ଏକ ନଗର ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ବିଶ୍ୱ ଦୀପ୍ତି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ନିଜ ଆତ୍ମା ଏବଂ ପରମାତ୍ମାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଏହିପରି ଯଦି ହୁଏ, ତେବେ, ଓ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଏହି ଦୃଢ଼ ବାସ୍ତବତାର ବିଶ୍ୱାସ କିପରି ଉପସ୍ଥାପିତ କରିବ? ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ବିଶ୍ୱ ଏକ ଅସତ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ପରି ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି। ଦେଖାଯାଉଥିବା ବସ୍ତୁ ରହିଲେ ଦେଖୁଥିବା ଅଛି; ଦେଖୁଥିବା ଅଛି, ତେବେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅଛି। ଦୁଇଁ ଅଛି, ତେବେ ବନ୍ଧନ ଆସେ; ଯେଉଁଠି ଏକ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ତେଉଁଠି ମୁକ୍ତି ଆସେ। ଯେଉଁଠି ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଅସମ୍ଭବ ଏବଂ ମନ ତାହାକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଉନାହିଁ, ଦେଖୁଥିବାର ଅଦୃଶ୍ୟତା ଆସିପାରିବ ନାହିଁ, ମୁକ୍ତି ମିଳିପାରିବ ନାହିଁ। ବସ୍ତୁ ଆଗରେ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ ପରେ ନାଶ ହୋଇଥିଲେ, ତାହାର ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ଅନର୍ଥକ ସ୍ମୃତି ରୂପୀ ବନ୍ଧନ ଅନ୍ତ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ମନ ନିଜ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପରି ଏକ ଦୃଶ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ, ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଏହିଁ ହେଉଛି ସୃଷ୍ଟିର ସ୍ମୃତି। ଆରମ୍ଭରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବିଶ୍ୱ ଉଦ୍ଭବ ନାହିଁ; ଏହା ନିଜରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ତେବେ ଦେଖୁଥିବା ଓ ଦେଖାଯାଉଥିବାର ମାୟା ନାହିଁ, ମୁକ୍ତି ମିଳିଥାଏ। ଏହିପରି, ଓ ଆତ୍ମଜ୍ଞ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅସମ୍ଭବ ମୁକ୍ତିର ଧାରଣାକୁ ଦୂର କର, ଏବଂ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବିଶ୍ୱର ଅସମ୍ଭବତାକୁ ବ୍ୟଖ୍ୟା କର। ସୃଷ୍ଟି ରୂପୀ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ; ଓ ରାମା, ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହାକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିବି। ଯେପରି ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ବ ଶିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟଖ୍ୟା ହେଉନାହିଁ, ତୁମ ହୃଦୟର ଧୂଳି ଶମିତ ହେବ ନାହିଁ, ଏକ ହ୍ରଦରେ ତଳ ତଳି ନ ହେବା ପରି। ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟିର ମାୟାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅସ୍ୱୀକାର କରିବ, ତୁମେ ବିଶ୍ୱରେ ଏକାଗ୍ର ଧ୍ୟାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବ। ଅସ୍ତିତ୍ୱ-ଅନସ୍ତିତ୍ୱ, ଧରିବା-ଛାଡିବା, ଷ୍ଠୁଳ-ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଚଳ-ଅଚଳ ଭାବରେ ଦୃଶ୍ୟ ଆସିବ, କିନ୍ତୁ ତୁମକୁ କ୍ଷତ କରିପାରିବ ନାହିଁ—ଏକ ପାହାଡ଼କୁ ତୀର ଘାତ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ଏଠି ଏକାଏକି ଆତ୍ମା ଅଛି; ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ନାହିଁ, ଧାରଣା ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଓ ରଘୁବୀର, ଏହି ବିଶ୍ୱ କିପରି ଦେଖାଯାଏ ମୁଁ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିବି। ଏହିପରି, ଓ ପ୍ରିୟ, ସେ ମହାତ୍ମା ଏହି ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥାଏ; ଦ୍ରଷ୍ଟି, ଚିନ୍ତା, ମନର ଆଲୋକର ଆଧାର ହୋଇ, ସେ ନିଜେ ସମସ୍ତ ରୂପରେ ଉଦ୍ଭବ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୁଏ। ଏବେ, ଏହି ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଶାନ୍ତ ଓ ପବିତ୍ର ଅବସ୍ଥାରୁ ଏହି ବିଶ୍ୱ କିପରି ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି, ତୁମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଶୁଣ। ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମ ଏକାଏକି ସୃଷ୍ଟିର ଦୀପ୍ତି ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ; ସମସ୍ତ ଏକ ଓ ଶାନ୍ତ—ଏବେ ଏହାର କ୍ରମ ଶୁଣ। ସେ ଅନନ୍ତ, ସ୍ୱୟଂ-ଦୀପ୍ତିର ତତ୍ତ୍ୱ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ରତ୍ନ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଏକ ଅବିରତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହିଛି। ଏହି ଆତ୍ମାରେ କିଛି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ମନେ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ କିଛି ଧରାଯାଏ ନାହିଁ; ଏହା ଚେତନାର ଅଳ୍ପ ଉତ୍ତେଜନା, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜ୍ଞାନର ଚିହ୍ନ। ଭବିଷ୍ୟତ ବସ୍ତୁର ଏକ ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅଲ୍ପ ଧାରଣା ରୂପ ନେଇଥାଏ; ଏହା ଆକାଶଠୁ ମଧ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଶୁଦ୍ଧ, ସମସ୍ତ ଭବିଷ୍ୟତ ବସ୍ତୁକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥାଏ। ଏହାଠୁ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଚେତନା ପାଇଁ ଦ୶ାପ୍ତ ହୁଏ; ଏହିପରି ଏହା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନୁଭୂତି ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ପରେ ଘନ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଭବିଷ୍ୟତ ଜୀବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ; ଏହି ଆତ୍ମାର ନିଜ ଧାରଣା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାରୁ ଅବତରଣ କରିଥାଏ। ଏହି ଏକାଏକି ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଧାରଣାରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ, ପ୍ରକାଶ ପାଇବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ତେବେ ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ତାହାରେ ବସିଥାଏ। ଏହିପରେ, ଖାଲି ଆକାଶ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଏହା ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣର ମୁଳ; ଏହା ଭବିଷ୍ୟତ ବସ୍ତୁର ଉଦ୍ଭବ ଦେଇଥାଏ। ପରେ 'ମୁଁ' ଭାବ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସମୟର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ସହିତ; ଏହି ଦୁଇଁ ବିଶ୍ୱ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ବସ୍ତୁକୁ ଧାରଣ କରିବାର ମୂଳ ବୀଜ। ସେ ଚେତନାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶକ୍ତି, ସ୍ୱୟଂ-ଅନୁଭୂତିର ତତ୍ତ୍ୱ, ଏହି ଜାଲରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏକାଏକି ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଏହିପରି ଚେତନା, ଏହି ପ୍ରକାର, ଇଚ୍ଛା ରୂପୀ ଗଛର ବୀଜ; ଏଠି ଅହଂକାର ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ୱପ୍ନର ହାଲ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଅହଂକାର ଯୁକ୍ତ ଚେତନା, ଆକାଶର ଶବ୍ଦ ତତ୍ତ୍ୱର ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା, ଦୀର୍ଘ ଭାବରେ ନିଜେ ଘନ ହୁଏ ଓ ଆକାଶ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଗଢ଼େ। ଯାହା ଉଦ୍ଭବ ହେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ସେ ଶବ୍ଦର ଗଛର ବୀଜ; ଏହା ଶବ୍ଦ, ବାକ୍ୟ, ଛନ୍ଦ, ବେଦ ଗୁଚ୍ଛର ଭାରି ସଂଖ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ରୂପାନ୍ତରିତ ହୁଏ।