ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଶ୍ୱର ଏକ ଦୂର୍ଭାବନା, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଏହାର ଅସାରତା ବିଷୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗଭୀର ଚିନ୍ତନ ହେଉଛି। ଏଠି ଏକ ଅନ୍ଧା ମହିଳାର ପୁଅ ଆକାଶରେ ଗଛ ଭଳି କେବଳ ଧାରଣାରେ ଅଛି—ସେପରି ଏହି ବିଶ୍ୱର ଜନ୍ମ ଓ ନାଶ ନାହିଁ। ଏକ ଫୁଲର ଚୁଲକୁ ବାୟୁ ସହ ବାଣ୍ଧିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଭଳି, ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଅସାର। ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସୁନା ବାଣ୍ଡ ଭଳି, ଏଠି ସୁନା ଛଡା ‘ବାଣ୍ଡତ୍ୱ’ ଅଛି ନାହିଁ; ସେପରି, ଏହି ବିଶ୍ୱର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବ୍ରହ୍ମରେ ଅନ୍ୟତ୍ୱ ନାହିଁ। ଯେପରି ଆକାଶରେ ଅଲଗା ଶୂନ୍ୟତା ନାହିଁ, ବ୍ରହ୍ମରେ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ଯଦିଓ କିଏ ଦେଖିଥାଏ। କଳା ରଙ୍ଗ କଳା ଚିରା ଠାରୁ ଆସେ ନାହିଁ, ଅତିରିକ୍ତ ଶୀତ ତୁଷାର ଠାରୁ ନାହିଁ; ଏହିପରି, ଠିକ୍ ବୁଝିଲେ ବ୍ରହ୍ମରେ ବିଶ୍ୱ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଚନ୍ଦ୍ରର ଶୀତଳତା ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ; ସେପରି, ସୃଷ୍ଟି ବ୍ରହ୍ମରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ମୃଗମରୀଚିକାରେ ଜଳ ନାହିଁ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ନାହିଁ; ଏହି ଭ୍ରମ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶୁଧ୍ଧ ଆତ୍ମାରେ ବିଶ୍ୱ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଚେତନାର ଆଲୋକ ଜଣାର ଚକ୍ଷୁ ଭଳି ଅବଧାନର ଆକାଶରେ ଜଳିଉଛି; ଏହି ଶୁଧ୍ଧ ଆକାଶରେ ‘ବିଶ୍ୱ’ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଏକ ମୁକ୍ତା ମାଳା ପରି। ଚେତନାର ଆକାଶରେ, ଯାହା ଚେତନାର ନିଜ ଆକାର ଭଳି ଜଳିଉଛି, ନିଜରେ ନିଜକୁ ଦେଖି ଏହି ବିଶ୍ୱ ଭଳି ବୁଝାଯାଏ। ଆରମ୍ଭରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିଲା ନାହିଁ, କାରଣ ନଥିଲା; ଏପରି ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ନାଶ କିପରି ହେବ? ଅଜନ୍ମ ଥିବା ଜଡ ଯଥା ପୃଥିବୀ ଆଦି ଜଡ ପଦାର୍ଥର କାରଣ କିପରି ହେବ? ଏହା ଏକ ଛାୟା ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଭଳି। କାରଣ ନାହିଁ, ତେଣୁ କୁଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; କାରଣ ଯାହା, ସେ ଅବିକଳ ଅଛି। ଯାହା ଅଜନ୍ମ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେ କେବଳ ଚେତନାର ଚମକ; ସ୍ବପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଚେତନାର ଆଲୋକ। ଚେତନାର ଆଲୋକ ଭିତରେ ସ୍ବପ୍ନ ଭ୍ରମ ଭଳି, ଏହି ବିଶ୍ୱ ଚମକିଉଛି; ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମରେ ବିଶ୍ୱ ଏଭଳି ଚମକିଉଛି। ଯାହା ଏଠି ଦେଖାଯାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ; ବିଶ୍ୱ କେବେ ଉଦୟ ନାହିଁ, ନାହିଁ ଅସ୍ତ। ଯେପରି ଜଳର ଗଳନ, ବାୟୁର ଗତି, ଆଲୋକର ଚମକ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମ ଏହି ତିନି ଲୋକର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ। ଏକ ନଗର ଭଳି ଆତ୍ମାରେ ଦେଖାଯାଏ, ସ୍ବପ୍ନରେ ଦେବତା ଭଳି; ବିଶ୍ୱ ଚମକିଉଛି, କିନ୍ତୁ ଏହା ନିଜର ଆତ୍ମା, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବ୍ରହ୍ମରେ। ଏହିପରି ଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମ, ତୁମେ କିପରି ଏହି ବିଶ୍ୱର ଅସଲି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ବିଷୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ବୁଝାଇପାରିବ? ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ସ୍ବପ୍ନର ଭ୍ରମ ଭଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ଦେଖାଯାଉଥିବା ବସ୍ତୁ ଥିଲେ ଦେଖୁଥିବା ଅଛି; ଦେଖୁଥିବା ଥିଲେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅଛି। ଦୁଇ ଅଛି, ତେଣୁ ବନ୍ଧନ ଅଛି; ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ଅନ୍ୟ ଉପଶମ ହେଇଯାଏ, ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ବସ୍ତୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସମ୍ଭବ ନୁହେଁ ଯାଏଁ, ମନ ଛାଡି ଦେଉନାହିଁ, ଦେଖୁଥିବାର ଅବସ୍ଥା ଆସିପାରିବ ନାହିଁ, ମୁକ୍ତି ମିଳିପାରିବ ନାହିଁ। ବସ୍ତୁ ଆଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି, ପରେ ନାଶ ହେଉଛି, ତେଣୁ ତାହାର ସ୍ମୃତି ଅନାବଶ୍ୟକ ବନ୍ଧନ ଦେଉଛି। ମନ ଯେଉଁଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଏକ ଦର୍ପଣରେ ନିଜର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭଳି, ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ହେଉଛି ସୃଷ୍ଟିର ସ୍ମୃତି। ଆରମ୍ଭରେ ଦୃଶ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉନାହିଁ; ଏହି ନିଜରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ଦେଖୁଥିବା ଓ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଭ୍ରମ ନାହିଁ, ମୁକ୍ତି ମିଳିଯାଏ। ତେଣୁ, ଆତ୍ମଜ୍ଞର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମତେ ଯୁକ୍ତିରେ ଏହି ଅସମ୍ଭବ ମୁକ୍ତିର ଧାରଣାକୁ ଦୂର କର, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ବିଶ୍ୱର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସମ୍ଭବତା ବିଷୟରେ କହ। ଯେପରି ସୃଷ୍ଟି ମିଶିଥିବା ବିଶ୍ୱ ଅସଲି ନୁହେଁ, ସେପରି ରାମ, ଏହି ବିଷୟରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବିସ୍ତୃତ କରି ବୁଝାଉଛି। ଯାଏଁ ନିଶ୍ଚିତ ଶିକ୍ଷାର ଶବ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବର୍ଣ୍ନ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ତୁମର ହୃଦୟର ଧୂଳି ଉପଶମ ହେବ ନାହିଁ, ଏକ ହ୍ରଦରେ କାଦା ଭଳି। ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ବିଶ୍ୱ-ସୃଷ୍ଟି ଭ୍ରମର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ ବୁଝିପାରିବ, ତୁମେ ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଏକାଗ୍ର ଧ୍ୟାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବ। ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ, ଧରିବା ଓ ଛାଡିବା, ଥୁଲ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ, ତୁମେ ଉପରେ ଆଘାତ କରିବେ, କିନ୍ତୁ ଏକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼କୁ ତୀର ବିଦ୍ଧ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ଏଠି କେବଳ ଏକ ଆତ୍ମା ଅଛି; ଦ୍ୱିତୀୟ ନାହିଁ, ଧାରଣାରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ରାଘବ, ଏହି ବିଶ୍ୱ କିପରି ଦେଖାଯାଏ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବୁଝାଇବି। ଏହିପରି, ପ୍ରିୟ, ଏହି ବଡ଼ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ; ଏହି ଦୃଷ୍ଟି, ଚିନ୍ତା ଓ ମନର ଆଲୋକର ଅବାସ, ଏହି ନିଜେ ସମସ୍ତ ଆକାରରେ ଉଦୟ ଓ ଉପଶମ କରେ। ଏବେ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶାନ୍ତ ଓ ଶୁଧ୍ଧ ଅବସ୍ଥାରୁ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମର ଅରେ ଏହି ବିଶ୍ୱ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ତୁମେ ଉଚ୍ଚ ବୁଦ୍ଧିରେ ଶୁଣ। ଯେପରି ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ସ୍ବପ୍ନ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି କେବଳ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି ଭଳି ଚମକୁଛି; ସମସ୍ତ ଏକ ଓ ଶାନ୍ତ—ଏହି ବିନ୍ୟାସ ଶୁଣ। ଏହି ଅନନ୍ତ, ନିଜର ଆଲୋକର ମଣି, ଶୁଧ୍ଧ ଚେତନାର ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଅବସ୍ଥାରେ, ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଛି। ଏହି ଆତ୍ମାରେ, କିଛି ଜଣା ଯାଉଛି ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ କିଛି ଧରାଯାଉନାହିଁ; ଏହା ଚେତନାର ହଳଚଳ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜ୍ଞାନର ଚିହ୍ନ। ଭବିଷ୍ୟତ ବସ୍ତୁର ଭାବନା ଦ୍ୱାରା, ଏହା ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧାରଣା ରୂପ ନେଇଥାଏ; ଆକାଶ ଠାରୁ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଶୁଧ୍ଧ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭବିଷ୍ୟତ ପ୍ରକାଶକ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତିତ୍ୱରୁ, ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଚେତନାକୁ ଅନୁଗାମନ କରେ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ଏହା ଜଣାଯିବାଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ, ସାମାନ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ।