ଏହି ସଂସାରର ଏହି ତିନିଟି ତତ୍ତ୍ୱ—ଜଣାଯାଉଥିବା, ଜଣାଉଥିବା ଉପାୟ ଏବଂ ଜଣାଉଥିବା ଜଣ—ଯେଉଁଠି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେଠି ଏହି ତିନିଟି ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ପରମ ଆତ୍ମା ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ଆକାରରେ ଏହି ତିନିଟି ତତ୍ତ୍ୱ ମନ ଓ ତାହା ସହିତ ଥିବା ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିବା ଏକ ବିଶାଳ ଅମନ ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ, ସେଇ ଆକାରକୁ ପରମ ଆକାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ଚେତନା ଆକାର ମନ, ଷଡ୍ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଠାରୁ ମୁକ୍ତ, ଚଳାଉଥିବା କି ଅଚଳ ଜଡ଼ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଅନ୍ତିମ ଶେଷରେ ଅବଶେଷ ରହିଯାଏ, ସେଇ ହେଉଛି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ। ଯଦି ଅଚଳ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କର ଆକାର ଚେତନାରୁ ଗଠିତ, ଏବଂ ଏହା ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଉପାଧିରୁ ମୁକ୍ତ, ତେବେ ସେଠି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ସମତୁଳ୍ୟ ଅଛି। ବ୍ରହ୍ମା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବିଷ୍ଣୁ, ହର, ଇନ୍ଦ୍ର, ସଦାଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଶାନ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଏହି ପରମ ଶିବ ଏକମାତ୍ର ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଅବିନାଶୀ, ଅଶାନ୍ତ, ଅଭିଲଷିତ, ମିଶ୍ର କିମ୍ବା ଅମିଶ୍ର, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଓ ଆଧାର ଭାବରେ ଅନ୍ୟ ଆଧାରମାନଙ୍କର ଆଧାର ଭାବେ ରହିଛନ୍ତି। ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ସଂସାର, ଏତେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଏତେ ନାମ ଓ ଆକାର ସହିତ—ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ମହାପ୍ରଳୟ ଆସିଲେ ଏହା କେଉଁଠିକୁ ଯାଏ? ଏହା କେଉଁଠୁ ଆସେ, ଏହା କେମିତି ଦେଖାଯାଏ? ବଞ୍ଜା ଜନନୀର ପୁଅ କେଉଁଠିକୁ ଯାଏ? ଆକାଶର ବନ କେଉଁଠିକୁ ଯାଏ, କେଉଁଠିଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ? ମତେ କୁହନ୍ତୁ। ବଞ୍ଜା ଜନନୀର ପୁଅ ଓ ଆକାଶର ବନ କେବେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନେଇନାହାନ୍ତି, ଏବଂ କେବେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନେଇପାରିବେ ନାହିଁ; ସେମାନଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟତା କିପରି, ଓ ସେମାନଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅନୁପସ୍ଥିତି କିପରି? ଯେପରି ବଞ୍ଜା ପୁଅ ର ଆକାଶରେ କେବେ ବନ ନଥାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟମାନ ସଂସାର କେବେ ଏକ ତଥ୍ୟ ଭିତ୍ତିକ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନେଇନାହିଁ। ଯେଉଁ ବସ୍ତୁ ଆରମ୍ଭରେ କେବେ ଥିଲା ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଉତ୍ପତ୍ତି ବା ବିନାଶ କେମିତି ହେବ? ସେପରି ଆକାଶର ବଞ୍ଜା ପୁଅ ଗଛ କେବଳ ଧାରଣା ଭିତ୍ତିକ, ତାହାର ଜନ୍ମ ଓ ବିନାଶ ନାହିଁ, ସଂସାର ମଧ୍ୟ ଏପରି। ଫୁଲ ର ଚୁଲିରେ ବାୟୁ ବାନ୍ଧିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର, ଏପରି ଅର୍ଥହୀନ କଥା ଯେପରି, ସଂସାରର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଅସାର। ସୁନା ର କଙ୍କଣ ଦେଖିଲେ ଯେପରି ସେଠି ‘କଙ୍କଣତ୍ୱ’ ବୋଲି କିଛି ନାହିଁ, ସେପରି ପରମେ ‘ସଂସାରତ୍ୱ’ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଆକାଶର ଅଲଗା ଶୂନ୍ୟତା ଯେପରି ନାହିଁ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଡରେ ‘ସଂସାରତ୍ୱ’ ନାହିଁ, ଦେଖୁଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ। କାଳିମା କାଜଳରୁ ଆସେନାହିଁ, ତୁଷାରରୁ ଶୀତଳତା ଆସେନାହିଁ—ଏପରି ଠିକ୍ ବୁଝିଲେ, ପରମ ଅବସ୍ଥାରେ ସଂସାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନେଇନାହିଁ। ଚନ୍ଦ୍ରମାର ଶୀତଳତା ଚନ୍ଦ୍ରମାଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେପରି ସୃଷ୍ଟି ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଡରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ମୃଗତୃଷ୍ଣାରେ ଯେପରି ଜଳ ନାହିଁ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତି ନାହିଁ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ଦେଖାଯାଏ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାରେ ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ଚେତନା ର ଆଲୋକ, ଚେତନା ର ଦୃଷ୍ଟି ଭାବେ ଚେତନା ଆକାଶରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ; ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶ ଯାହାକୁ ‘ସଂସାର’ କୁହାଯାଏ, ସେଠି ମୁକ୍ତା ମାଳା ଭଳି ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ। ଚେତନା ଆକାଶରେ, ଯେଉଁ ଚେତନା ନିଜ ଆକାରରେ ନିଜେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ, ଏହି ଆତ୍ମା ନିଜକୁ ନିଜ ଆକାରରେ ଦେଖିଥାଏ, ଏହାକୁ ‘ସଂସାର’ ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ। ଯେଉଁ ଅରମ୍ଭରେ ଥିଲା ନାହିଁ, କାରଣ ନଥିବାରୁ, ସେଉଁଠି ବର୍ତ୍ତମାନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏପରି କିଛି ନିଷ୍ଠା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିଲେ, ବିନାଶ କେମିତି ହେବ? ଯେ ଜଡ଼ତା ଅନୁତ୍ପନ୍ନରୁ ଆସେ, ସେ କିପରି ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଜଡ଼ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କର କାରଣ ହେବ? ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ଛାୟାର କାରଣ ଭଳି ଅସମ୍ଭବ। କାରଣ ନଥିବାରୁ କେବେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଘଟିଛି ବୋଲି କୁହାଯାଇନାହିଁ; ଯେଉଁଥିରେ କାରଣ ଅଛି, ସେଠି ସେଇ ଅବସ୍ଥା ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ଯେଉଁଠି ଅଜନ୍ମା ଦେଖାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଚେତନାର ଦୀପ୍ତି ମାତ୍ର; ସ୍ୱପ୍ନ ସଂସାର ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ଚେତନାର ଦୀପ୍ତି ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଚେତନାର ଦୀପ୍ତି ଭିତରେ ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନ ସଂସାର ଭ୍ରମ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଭାବରେ ବିସ୍ତୃତ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ସେ ସତ୍ୟରେ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ; ସଂସାର କେବେ ଉଦୟ ବା ଅସ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ପାଣିର ତରଳତା, ବାୟୁର ଗତି, ଆଲୋକର ଦୀପ୍ତି ଯେପରି ସ୍ୱାଭାବିକ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛନ୍ତି ତିନି ଲୋକର ସାରତ୍ୱ। ଏକ ସହର ଭିତରେ ବା ସ୍ୱପ୍ନର ଦେବତା ଭଳି ଚେତନା ଭିତରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ସଂସାର ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ନିଜ ଆତ୍ମା, ପରମ ଆତ୍ମାରେ। ଏଯଦି ସତ୍ୟ, ତେବେ କେମିତି, ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଏହି ଦୃଢ଼ ଜଗତ୍ ସତ୍ୟତାର ବିଶ୍ୱାସ ଦିଆଯାଏ? ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ସଂସାର ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ଅସତ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ଭଳି ଉପସ୍ଥିତ। ଦୃଶ୍ୟ ଅଛି ବୋଲି ଦ୍ରଷ୍ଟା ଅଛି, ଦ୍ରଷ୍ଟା ଅଛି ବୋଲି ଦୃଶ୍ୟ ଅଛି। ଦୁଇଁର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧନ ହୁଏ; ଯେଉଁଠି ଏଠାରୁ ଗୋଟିଏ ଅନୁପସ୍ଥିତ, ସେଠି ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦ୍ରଶ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ମନ ତାହାକୁ ଛାଡ଼ି ନାହିଁ, ସେପରି ଦ୍ରଷ୍ଟାର ଅଦ୍ରଷ୍ଟା ଅବସ୍ଥା ଆସିପାରିବ ନାହିଁ, ଏବଂ ମୁକ୍ତି ମିଳିପାରିବ ନାହିଁ। ଯଦି ପ୍ରଥମେ ଦ୍ରଶ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ଓ ପରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ତେବେ ଦ୍ରଶ୍ୟର ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧନ, ଯାହା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ମୃତି ରୂପରେ ଅଛି, ସେ ଶେଷ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ମନ ଅବସ୍ଥିତ, ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭଳି ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଏହି ହେଉଛି ସୃଷ୍ଟିର ସ୍ମୃତି। ଆରମ୍ଭରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ସଂସାର ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଯଦି ଏହା ନିଜେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନେଇନାହିଁ, ତେବେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦ୍ରଶ୍ୟର ମାୟା ନଥିଲେ ମୁକ୍ତି ଲଭ୍ୟ।