ଏହି ସଂସାର ଦୃଶ୍ୟମାନ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଯଦି ଆମେ ଗଭୀର ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ବସୁ, ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ଯେ, ଯେତେବେଳେ ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଅନୁପସ୍ଥିତ, ସେତେବେଳେ ନ ଦୃଶ୍ୟ ଅଛି, ନ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଅଛନ୍ତି; ସମସ୍ତ କିଛି ଶୁନ୍ୟତାରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ । ଯାହା କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରକାଶର ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ, ସେଇ ହେଉଛି ସତ୍ୟର ସ୍ୱରୂପ । ଯଦି ଜୀବ ନିଜର ସ୍ୱଭାବକୁ ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରାଏ, ତେବେ ସେ ଦେହ ରୂପେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଯାହା ଶୁଦ୍ଧ, ଶାନ୍ତ ଚେତନା ମାତ୍ର, ସେଇ ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ । ଅଙ୍ଗୁଠି କିମ୍ବା ଆଙ୍ଗୁଳିକୁ ବାୟୁ ଓ ଏହି ପ୍ରକାର ଅନ୍ୟ କିଛି ଛୁଅନ୍ତିନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଯେଉଁ ଚେତନା ଅବସ୍ଥା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେଇ ହେଉଛି ପରମାତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ । ଦୀର୍ଘ ଧ୍ୟାନ ପରେ ଯେଉଁ ରୂପ ଅବିଘ୍ନ, ଅନନ୍ତ, ଜଡତାବିହୀନ, ଏବଂ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଛି, ଓ ଯେଉଁଠାରେ ନିଦ୍ରା ନାହିଁ, ଏହି ଅବସ୍ଥା ହେଉଛି ପରମାତ୍ମାର ରୂପ । ଯେଉଁ ଅନୁଭୂତି ଅକ୍ଷୟ, ଶୂନ୍ୟ, ପାଷାଣ, ବାୟୁ ଭିତରେ ଯେଉଁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ ଚେତନା ଅଛି, ସେଇ ପରମାତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ । ଯେଉଁ ଅନୁଭୂତି ଅଗ୍ରାହ୍ୟ, ମନ ବିହୀନ, ଚେତନାପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ କ୍ରିୟାଶୀଳ, ସେଇ ଶାନ୍ତ, ପରମ ସତ୍ତା ହେଉଛି ମୂଳ ପଦାର୍ଥର ଅସ୍ତିତ୍ୱ । ଚେତନା ଆଲୋକର କେନ୍ଦ୍ର, ଘନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରଶ୍ମିର କେନ୍ଦ୍ର, କିମ୍ବା ଅନୁଭୂତିର କେନ୍ଦ୍ର—ଏହି ସମସ୍ତ ହେଉଛି ପରମାତ୍ମାର ରୂପ । ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଆଦି ନାହିଁ, ଶେଷ ନାହିଁ, ଅନୁଭୂତି, ପ୍ରକାଶ, ଦୃଶ୍ୟ, ଅନ୍ଧକାର ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ, ସେଇ ପରମାତ୍ମାର ରୂପ । ଯାହାରୁ ବିଶ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ, ଯଦ୍ୟପି ସେ କେବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି; ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଅଭିନ୍ନ, ସେହି ପରମାତ୍ମାର ରୂପ । ଏହି ସାଂସାରିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ପାଷାଣ ସଦୃଶ ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥା—ଏହି ସ୍ଥାନ ହେଉଛି ପରମାତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ । ଏହି ତ୍ରୟ—ଜ୍ଞାତ, ଜ୍ଞାନ, ଜ୍ଞାତା—ଯେଉଁଠି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଓ ଲୟ ହୁଏ, ସେଠାରେ ପରମ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସତ୍ତା ଅଛି । ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାତ, ଜ୍ଞାନ, ଜ୍ଞାତା ମନ ବିହୀନ ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ, ସେଇ ରୂପ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅଟୁଟ । ମହାଚେତନାର ଏହି ରୂପ, ଯାହା ମନ, ଷଡ୍ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ସେମାନଙ୍କର ବୃତ୍ତି ବିହୀନ, ଚଳନଶୀଳ କିମ୍ବା ଅଚଳ ଯେଉଁଠି, ସେଠି ସୃଷ୍ଟିର ଶେଷରେ ଏହା ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ । ଯଦି ଅଚଳ ପଦାର୍ଥର ରୂପ ଚେତନାର ତିଆରି ଏବଂ ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାଧି ବିହୀନ, ତେବେ ସେଠାରେ ପରମର ସମତା ଅଛି । ବ୍ରହ୍ମା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବିଷ୍ଣୁ, ହର, ଇନ୍ଦ୍ର, ସଦାଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଶାନ୍ତିରେ ଏକମାତ୍ର ପରମ ଶିବ ଏଠି ବିଦ୍ୟମାନ; ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଅବିନାଶୀ, ଅକ୍ଷୁବ୍ଧ, ଅଭିଲଷିତ, ମିଶ୍ର କିମ୍ବା ଅମିଶ୍ର, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଓ ଆଧାର ସ୍ୱରୂପ । ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତ, ଏତେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ରୂପ ଓ ନାମରେ ଭରିଥିବା, ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ମହାପ୍ରଳୟ ଆସିଲେ ଏହା କେଉଁଠି ଯାଏ? ଏହା କେଉଁଠୁ ଆସିଛି, କି ସ୍ୱରୂପ ଏହାର? ଜଣେ ବନ୍ଧ୍ୟାର ପୁଅ କେଉଁଠି ଯାଏ? ଆକାଶବନ କେଉଁଠି ଯାଏ, କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ? ମୋତେ କୁହ। ବନ୍ଧ୍ୟାର ପୁଅ ଓ ଆକାଶବନ କେବେ ଅଛିନାହିଁ, ନ ଥିଲେ ଥିବେ; ଏମାନେ କେଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯିବେ, କି ସ୍ୱରୂପ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ତାଙ୍କର? ଯେପରି ବନ୍ଧ୍ୟାର ପୁଅର ଆକାଶରେ କେବେ ବନ ନାହିଁ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତ ମଧ୍ୟ କେବେ ଥାଏ ନାହିଁ । ଯାହା ଆରମ୍ଭରେ ନଥିଲା, ସେ ଉତ୍ପନ୍ନ ନ ହୁଏ, ନ ନଶ୍ୱର ହୁଏ; ଏପରି ଜିନିଷର ଉତ୍ପତ୍ତି କିମ୍ବା ନାଶ କେମିତି ହେବ? ବନ୍ଧ୍ୟାର ପୁଅର ଆକାଶର କଳ୍ପିତ ବୃକ୍ଷ ମନରେ ମାତ୍ର ଅଛି; ଯେପରି ଏହାର ଜନ୍ମ ନାହିଁ, ନ ନାଶ ଅଛି, ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ ଏମିତି । ଫୁଲର କେଶରେ ବାୟୁ ବାନ୍ଧିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର, ଏହିପରି କଥା ଯେପରି ଅସାର, ଏହି ସଂସାରର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଅସାର । ଯେପରି ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣର ଚୂଡ଼ି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଚୂଡ଼ି ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣଠାରୁ, ସେପରି ପରମାତ୍ମାର ଭିତରେ 'ଜଗତତ୍ୱ' ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ । ଯେପରି ଆକାଶରେ ଭିନ୍ନ ଶୂନ୍ୟତା ନାହିଁ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମାରେ ମଧ୍ୟ 'ଜଗତତ୍ୱ' ଏକ ଭିନ୍ନ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନୁହେଁ, ଦେଖୁଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ । ଯେପରି କଳି ଧୂଳିରୁ ଆସେନାହିଁ, ବା ହିମରୁ ଶୀତଳତା ନୁହେଁ, ସେପରି ଠିକ୍ ବୁଝିଲେ, ସୁପ୍ରିମ୍ ଅବସ୍ଥାରେ ଜଗତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ । ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରର ଶୀତଳତା ଚନ୍ଦ୍ରଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେପରି ସୃଷ୍ଟି ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ । ମୃଗତୃଷ୍ଣାରେ ଜଳ ନାହିଁ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଚନ୍ଦ୍ରିକା ନାହିଁ, ସେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାରେ ଜଗତ ଦେଖାଯିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରୂପେ ଅଛିନାହିଁ । ଚେତନାର ଆଲୋକ, ଚେତନାର ନୟନ ଭାବେ ଚେତନା ଆକାଶରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ; ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶକୁ 'ଜଗତ' କୁହାଯାଏ, ଏହା ମଣିମାଳା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ । ଚେତନା ଆକାଶରେ ଯେଉଁ ଚେତନା ନିଜର ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ, ସେ ନିଜେ ନିଜକୁ ଦେଖି ନିଜର ରୂପ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ, ଏହିକୁ 'ଜଗତ' ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ । ଯାହା ଆରମ୍ଭରେ ନଥିଲା, କାରଣ ନଥିବାରୁ, ସେ ବର୍ତ୍ତମାନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏପରି ଜିନିଷର ନାଶ କେମିତି ହେବ? ଅଜନ୍ମ ଅବସ୍ଥାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଜଡତା କେମିତି ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଡ ପଦାର୍ଥର କାରଣ ହେବ? ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ଛାୟାର କାରଣ ଭଳି । କାରଣ ନଥିଲେ କେବେ ଫଳ ଘଟିନାହିଁ; ଯେଉଁଠି କାରଣ ଅଛି, ସେଠି ସେହି କାରଣ ମାତ୍ର ବିଦ୍ୟମାନ । ଯେଉଁଠି ଅଜନ୍ମ ଦେଖାଯାଏ, ସେ କେବଳ ଚେତନାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା; ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେଉଁ ଜଗତ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ମଧ୍ୟ ଚେତନାର ପ୍ରଭା । ଅନ୍ତରେ ଚେତନାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ସ୍ୱପ୍ନ ଜଗତର ମାୟା ଭଳି; ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ବ୍ରହ୍ମାରେ, ଜଗତର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଏହିପରି ଭାବେ ବିସ୍ତୃତ । ଯେଉଁ କିଛି ଦେଖାଯାଏ, ସେ ସବୁ ଆତ୍ମାରେ ନିଶ୍ଚିତ; ଜଗତ କେବେ ଉଦୟ କରେନି, ନ କେବେ ଅସ୍ତ ହୁଏ । ପାଣିର ଚଳନ, ବାୟୁର ଗତି, ପ୍ରକାଶର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଯେପରି ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ତିନି ଜଗତର ସାର୍ତ୍ତ୍ୱ ।