ଏକ ଦିନ ବୃହତ୍ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଅନ୍ୱେଷଣ କରୁଥିବା ଜିଜ୍ଞାସୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଯେଉଁଠାରେ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ନାହିଁ, ସେଉଁଠି କିପରି ଦ୍ରବ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ହେବ? ଯେଉଁଠି ଅନୁଭବକାରୀ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ମୃଗମରୀଚିକାର ତୀକ୍ଷ୍ଣତା କିପରି ଅଛି?” ଉତ୍ତର ଆସିଲା, “ଏଇ ଦୃଶ୍ୟ ଯଦିଓ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ପ୍ରକୃତରେ ଅସତ୍ୟ, ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ପରମ ଚେତନାରୁ ମନ ମାଧ୍ୟମରେ। ପ୍ରତିବିମ୍ବ ନାହିଁ ଥିଲେ, ପ୍ରତିବିମ୍ବର ସ୍ଥିତି କିପରି ହେବ?” “ଏହା ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଣୁଠୁ ମଧ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅତି ପବିତ୍ର, ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅତି ଶାନ୍ତ—ଆକାଶର ଅନ୍ତର୍ଗତ ସ୍ଥାନଠୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଶାନ୍ତ। ଏହା କୌଣସି ଦିଗ, କାଳ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ସୀମିତ ନୁହେଁ, ଅତି ବିଶାଳ; ଏହା ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ହିନ୍ଦି, ଏକ ଦୃଶ୍ୟ ଯାହାକୁ ଆଲୋକିତ କରିବା ପାଇଁ କିଛି ନାହିଁ।” “ଯେଉଁଠି କେବଳ ଚେତନାର ସାର ଅଛି, ସେଉଁଠି କିପରି ମନର ଆକୃତି ଅଛି, ଯାହା ଅନୁବୃତିର ପବନ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ? ଏଠାରେ କେବଳ ଚେତନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତେଣୁ ଏଠି ପ୍ରକୃତରେ କୌଣସି ଜୀବ ନାହିଁ; ନା ବୁଦ୍ଧି, ନା ମନ, ନା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ନା ଅନୁବୃତି।" "ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଯଦିଓ ଏହା ବିଗ୍ରହ ଓ ଆରମ୍ଭରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହି ଅଜର ଅବସ୍ଥା ଅବିକଳ ରହିଥାଏ; ଆମ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହା ଶାନ୍ତ, ଶୂନ୍ୟ, ଆକାଶଠୁ ଅଧିକ ବିଶାଳ।" "ପ୍ରଶ୍ନ ଆସିଲା, ‘ଅନନ୍ତ ଚେତନାର ଆକୃତି ଥିବା ପରମ ତତ୍ତ୍ୱର ସ୍ୱରୂପ କଣ?’ ଉତ୍ତର ଦିଆଗଲା, ‘ବିଶ୍ୱର ବଡ଼ ବିଗ୍ରହ ଦିନେ, ଯେଉଁଟି ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟର ଦ୍ରବ୍ୟ ହେଉଛି, ସେହି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ; ଏହାକୁ ଏବେ ବର୍ଣ୍ନନା କରୁଛି, ଶୁଣ।" "ଯେତେବେଳେ ମନର କ୍ରିୟା ବିଲିନ୍ ହୁଏ ଏବଂ ନିଜକୁ ବିଲିନ୍ ମିଳାଯାଏ, ଯେଉଁ ଅବର୍ଣ୍ନନୀୟ ଆକୃତି ଅଛି, ସେହି ନିଜର ସ୍ୱରୂପ।" "ଏଠି କୌଣସି ଦୃଶ୍ୟ ନାହିଁ, ନା ଦ୍ରଷ୍ଟା; ଯେଉଁଠି ଦ୍ରବ୍ୟ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ବିଲିନ୍; ଯେଉଁଟି ଶୁଦ୍ଧ ଆଲୋକର ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱର ଆକୃତି।" "ଯଦି ଜୀବର ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ରବ୍ୟର ପ୍ରତି ଅନୁମୁଖୀ, ତେଉଁଠି ଏହା ଦେହ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଶାନ୍ତ ଚେତନା ଅଛି, ସେହି ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟର ଦ୍ରବ୍ୟ।" "ଅଂଠି କିମ୍ବା ଆଙ୍ଗୁଠି ପବନ ଓ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ପର୍ଶିତ ହେଲେ, ଯେଉଁ ଚେତନାମୟ ମନ ରହିଯାଏ, ସେହି ପରମ ଆତ୍ମା।" "ଯେଉଁ ଆକୃତି ଦୀର୍ଘ ଧ୍ୟାନ ପରେ ଅବିନିଦ୍ର, ଅନନ୍ତ, ନିର୍ଜଡ, ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ହେ ପାପହୀନ, ସେହି ଏଠି ରହିଥାଏ।" "ଏହା ଆକାଶର ହୃଦୟ, ପାଥରର ହୃଦୟ, ପବନର ହୃଦୟ—ଏହି ଅସ୍ପର୍ଶିତ ଚେତନା-ଆକାଶର ଆକୃତି, ସେହି ପରମ ଆତ୍ମା।" "ଏହି ଅସ୍ପର୍ଶିତ, ନିର୍ମନ, ଜୀବନ୍ତ କ୍ରିୟାଶୀଳ ଅବସ୍ଥା—ସେହି ଶାନ୍ତ, ପରମ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ମୂଳ ଦ୍ରବ୍ୟର ଭାବ।" "ଚେତନା-ଆଲୋକର କେନ୍ଦ୍ର, ଘନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାର କେନ୍ଦ୍ର, ଅନୁଭୂତିର କେନ୍ଦ୍ର—ସେହି ପରମ ଆତ୍ମାର ଆକୃତି।" "ଅନାଦି ଓ ଅନନ୍ତ ଜ୍ଞାନ, ଅନୁଭୂତି, ଆଲୋକ, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ସେହି ପରମ ଆତ୍ମା।" "ଯେଉଁଠୁ ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ପ୍ରତୀତି ହୁଏ, ଯଦିଓ ଏହା ତତ୍ତ୍ୱରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି; ଭାଗ ଭାଗ ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ଅଭାଗ—ସେହି ପରମ ଆତ୍ମା।" "ପ୍ରପଞ୍ଚରେ ନିମଗ୍ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପାଥର ସଦୃଶ ଅବସ୍ଥା—ଅସ୍ଥାନର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସ୍ଥାନ, ସେହି ପରମ ଆତ୍ମାର ଆକୃତି।" "ଏହି ତ୍ରୟ—ଜ୍ଞାତ, ଜ୍ଞାନ, ଜ୍ଞାତା—ଯେଉଁଠି ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ବିଲିନ୍ ହୁଏ, ସେହି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ।" "ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାତ, ଜ୍ଞାନ, ଜ୍ଞାତା ଅପ୍ରତିମ ମନର ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ହୁଏ, ସେହି ଆକୃତି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ।" "ଏହି ମହା ଚେତନାର ଯେଉଁ ଆକୃତି ମନ, ଛଅ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ତାଙ୍କର ଅନୁବୃତି ଠୁ ମୁକ୍ତ, ଚଳାୟିତ କିମ୍ବା ଅଚଳ ହେଉ—ସେହି ସୃଷ୍ଟିର ଶେଷରେ ଅଟୁଟ ରହିଯାଏ।" "ଯଦି ଅଚଳ ଦ୍ରବ୍ୟର ଆକୃତି ଚେତନା ମୟ ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟ ଥିବା ଠୁ ମୁକ୍ତ, ତେଉଁଠି ଏହା ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ସମ।" "ବ୍ରହ୍ମା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବିଷ୍ଣୁ, ହର, ଇନ୍ଦ୍ର, ସଦାଶିବ ଓ ଅନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ବ୍ରହ୍ମର ଶାନ୍ତିରେ, ଏଠି କେବଳ ପରମ ଶିବ ଅବସ୍ଥିତ; ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଏକ ଦିଗରେ ଅବିନାଶୀ, ଅଶାନ୍ତ, ଆଶା, ମିଶ୍ର କିମ୍ବା ଅମିଶ୍ର, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସମସ୍ତର ଆଧାର।" ଏଠି ପ୍ରଶ୍ନ ଆସିଲା, “ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ଏତେ ଚମତ୍କାର, ଏତେ ଆକୃତି ଓ ନାମ ଥିବା—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବଡ଼ ବିଲୟ ଆସିଲେ ଏହା କେଉଁଠି ଯାଏ?” "ଏହା କେଉଁଠୁ ଆସେ, ଏହା କିପରି? ଅନ୍ତ:ସ୍ତ୍ରୀର ପୁଅ କେଉଁଠି ଯାଏ? ଆକାଶର ଜଙ୍ଗଲ କେଉଁଠି ଯାଏ, କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ? କହ।" "ଅନ୍ତ:ସ୍ତ୍ରୀର ପୁଅ ଓ ଆକାଶ ଜଙ୍ଗଲ କେବେ ଅଛିନାହିଁ, ଏବଂ କେବେ ରହିବିନାହିଁ; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ କିପରି ଅଛି, ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ କିପରି?" "ଯେପରି ଅନ୍ତ:ସ୍ତ୍ରୀର ପୁଅର ଆକାଶରେ କେବେ ଜଙ୍ଗଲ ନାହିଁ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ପ୍ରକୃତରେ କେବେ ଅଛିନାହିଁ।" "ଯେଉଁ ଆରମ୍ଭରେ ଅଛିନାହିଁ, ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ କିମ୍ବା ନଶ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ; ଏପରି କିଛିର ଉତ୍ପତ୍ତି କିମ୍ବା ନଶ୍ଟତା କଥା କିପରି?" "ଅନ୍ତ:ସ୍ତ୍ରୀର ପୁଅର ଆକାଶର ଗଛ କେବଳ ଧାରଣା ଭିତିକି, ଏହାର ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ନଶ୍ଟତା ନାହିଁ, ସେପରି ଏହି ବିଶ୍ୱ।" "ଫୁଲର ଚୁଆ ଦ୍ୱାରା ପବନକୁ ବାନ୍ଧିବା ଚେଷ୍ଟା କର, ଏପରି କଥାର ଅସାରତା ଯେପରି, ବିଶ୍ୱର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଏପରି।" "ଯେପରି ସୁନାର ଚୂଡ଼ି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଚୂଡ଼ିତ୍ୱ ସୁନାଠୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେପରି ‘ବିଶ୍ୱତ୍ୱ’ ପରମରେ।" "ଯେପରି ଆକାଶରେ ଅଲଗା ଶୂନ୍ୟ ନାହିଁ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମରେ କୌଣସି ‘ବିଶ୍ୱତ୍ୱ’ ନାହିଁ, ଦେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ।" "ଯେପରି କଳା ରଙ୍ଗ କଳା ମାଟିଠୁ ଆସେନାହିଁ, ଶୀତଳତା ବରଫରୁ ନୁହେଁ—ସେପରି ବିଶ୍ୱ, ଠିକ୍ ବୁଝିଲେ, ପରମ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛିନାହିଁ।" "ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରର ଶୀତଳତା ଚନ୍ଦ୍ରଠୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେପରି ସୃଷ୍ଟି ବ୍ରହ୍ମରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ।