ବାସିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ଭଳି ଯେଉଁ ରାମ, ସେ ଅମୃତକୁ ଅଗ୍ନିରେ ରକ୍ଷିତ ହେବା ପରି ସୁରକ୍ଷିତ ଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଅସ୍ତ୍ର ଥିଲେ କି ନାହିଁ, ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ। ଆପଣ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଦଶରଥ ନିଜେ, ଯଦି ଆପଣ ନିଜ ଶବ୍ଦକୁ ପାଳନ କରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ଅନ୍ୟ କିଏ ପାଳନ କରିବ? ଜୀବମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସୀମାକୁ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ; ଏଠି ଆପଣ ଏହି ନୀତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବେ ନାହିଁ। ଏହା ଧର୍ମର ଦେହରୂପ, ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ଏହା ବୁଦ୍ଧିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା ତପୋନିଷ୍ଠମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେ ତିନି ଲୋକରେ ଅସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଚଳନ୍ତି ଓ ଅଚଳ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୁରୁଷ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ଏବଂ କେହି ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ। ଦେବ ଋଷି, ଦେବତା, ଦାନବ, ନାଗ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ—କେହି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସମାନ ନୁହେଁ। ଭୃଶାଶ୍ୱ ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଲାବେଳେ ଏକ ଅତି ଦୁର୍ଜୟ ଅସ୍ତ୍ର ଦେଇଥିଲେ। ଭୃଶାଶ୍ୱର ପୁଅମାନେ, ପ୍ରଜାପତିର ସନ୍ତାନମାନେ ସମ, ତାଙ୍କ ସହ ଚାଲିଥିଲେ—ବୀର, ଦୀପ୍ତିମାନ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଦକ୍ଷର ଦୁଇ ଝିଅ, ଜୟା ଓ ସୁପ୍ରଭା, ତାଙ୍କର ଅପରାଜୟ ସନ୍ତାନ ଏକ ଶତ, ଅତି ଦୁର୍ଜୟ। ଜୟା ପୂର୍ବରୁ ଏକ ବର ମିଳିଲାବେଳେ ପ୍ଚାସି ଅବିନାଶୀ ପୁଅ ଜନ୍ମଦେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଚାହିଲେ ଯେକୌଣସି ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରିଥିଲେ, ଏବଂ ଅସୁରମାନଙ୍କ ସେନା ନାଶ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ସୁପ୍ରଭା, ଅପୂର୍ବ ପ୍ଚାସି ପୁଅ ଜନ୍ମଦେଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅପରାଜୟ, ସଂଘର୍ଷ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଅତି ଦୁର୍ଜୟ। ଏହିପରି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାର୍ଷିଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ଦୀପ୍ତି ଅତି ବିଶେଷ; ଆପଣ ରାମଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ ଉପରେ ମନକୁ ଅସ୍ଥିର କରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ଵୀ ନିକଟରେ ଥିଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଅମୃତତ୍ୱ ପାଇଁ ପାରେ; ଭ୍ରାନ୍ତ ମନ ଭଳି ନିରାଶ ହେବେ ନାହିଁ। ବାସିଷ୍ଠଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ପରେ, ଦଶରଥ ରାମଙ୍କୁ ପଠାଇବା ନିମିତ୍ତେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଡାକିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ସେ ଦ୍ୱାରପାଳକୁ କହିଲେ—“ଅତି ଶୀଘ୍ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତାତ୍ତ୍ୱିକ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଅନ୍ତରାଳ ରହିବା ଛାଡ଼ି ଏଠି ଆଣ, ମୁନିଙ୍କ ପାଇଁ।” ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇ ଦ୍ୱାରପାଳ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ଗଲେ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଫେରି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ପ୍ରଭୁ, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରିଥିବା ରାମ ନିଜ ଶୟନକୁଟିରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ, ରାତିରେ ପଦ୍ମରେ ବସିଥିବା ମଧୁମକ୍ଷୀରେ ପରି ନିରାଶ। ସେ କହୁଛନ୍ତି—‘ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଆସିବି,’ ଏବଂ ଏକା ଚିନ୍ତାରେ ବସି ଅଛନ୍ତି; ମନ ଦୁଃଖିତ, କାହା ସମ୍ପର୍କରେ ଆସିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁନାହିଁ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ଦଶରଥ ରାମଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀମାନେକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ ଓ ଏକ ଏକ କରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ରାମ କେମିତି ଅଛନ୍ତି, କଣ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି?” ରାମଙ୍କ ଦାସ, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ପ୍ରଭୁ, ଆମେ ଏହି ଶରୀରକୁ ମାତ୍ର ଧରି ରଖିଛୁ, ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଳାନ୍ତିରେ, କାରଣ ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ ରାମ। ରାମ, ଯେଉଁଠି ଲଟସ ଦଳ ସମାନ ଚକ୍ଷୁ, ଋଷିମାନେ ସହିତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରୁ ଫେରିବା ପରେ, ମନରେ ବିପଦରେ ଅଛନ୍ତି। ଆମେ ବହୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ସେ ସନ୍ଧ୍ୟା ରୁଟିନ କାମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଖ ଦୁଃଖିତ, କିମ୍ବା କେବେ କରନାହିଁ। ଅନ୍ତିଃସ୍ନାନ, ଦେବପୂଜା, ନୀତି ଅନୁଷ୍ଠାନ ପରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ; ଅନୁରୋଧ କଲେ ମଧ୍ୟ ଉପରେ ଖାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନାହିଁ। ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦୋଳାରେ ଦୋଲାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଚାଟକ ପକ୍ଷୀ ଭଳି ଭୂମିର ଆନନ୍ଦକୁ ଅଗ୍ରାହ କରନ୍ତି। ରତ୍ନ ଓ ମୁକ୍ତା ଲଗା ଉତ୍ତମ କଙ୍ଗନ ଓ ବାହୁବନ୍ଦ ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରିନାହିଁ, ଆକାଶ ଭଳି ଏକ ପତନ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିବା ପୁରୁଷ। ଫୁଲର ବାସନା ହାରିଥିବା ବାତାସ, ଲତା ଘେରା ଅନ୍ତଃପୁର, ଚଞ୍ଚଳ ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଇଥାନ୍ତି। ଯାହା ଆନନ୍ଦଦାୟୀ, ମନ ଲାଗିଥିବା, ଆକର୍ଷଣୀୟ, ମନକୁ ମୋହିଥିବା—ସେ ସେଥିରେ ବିରକ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭଳି। ନୃତ୍ୟ ଓ ମେରିମେଣ୍ଟ ମଧ୍ୟରେ ନାରୀମାନେ ଉପରେ ଦୂଷଣ କରନ୍ତି—‘ଏହି ଦୁଃଖଦାୟୀମାନେ କାହିଁକି ମୋ ଆଗରେ?’ ସେ ଖାଦ୍ୟ, ଶଯ୍ୟା, ସ୍ନାନ, ବିନୋଦ, ପାନ, ଉପବେଶନରେ ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ—ଏହାକୁ ଏକ ମାଦ ପୁରୁଷର କାମ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ନ ଅନୁମୋଦନ କରନ୍ତି, ନ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି—‘ଧନ, ଦୁଃଖ, ଘର, ପ୍ରୟାସ କାହିଁକି? ସବୁ ଅସତ୍ୟ,’ ଏବଂ ଚୁପ ଏକା ରହନ୍ତି। ସେ ହସନ୍ତି ନାହିଁ, ଆନନ୍ଦରେ ଲିନ ହୋଇନାହିଁ, କାମରେ ଲିନ ହୋଇନାହିଁ—ଚୁପ ରହନ୍ତି। ଲମ୍ବା କେଶ ଓ ଚାପଳ ଚକ୍ଷୁ ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରିନାହିଁ, ମାନେ ଜଙ୍ଗଳ ଗଛକୁ ହରିଣ ଆନନ୍ଦ ଦେଇନଥିବା ପରି। ସେ ଏକା ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନ, ଦିଗନ୍ତ, ନଦୀ ତୀର, ଜଙ୍ଗଳରେ ଅନନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସହିତ ନିଜ ପରି ଆନନ୍ଦ ଲଭନ୍ତି। ପୋଷାକ, ପାନ, ଖାଦ୍ୟ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଉପରେ ମନ ତ୍ୟାଗ କରି, ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ଆଚରଣ ଅନୁସରି, ତପୋପଥରେ ଚାଲନ୍ତି। ଏକା ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ବସି, ଏକା ମନରେ ହସନ୍ତି ନାହିଁ, ଗାନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, କାନ୍ଦନ୍ତି ନାହିଁ। ପଦ୍ମାସନରେ ବସି, ମନ ଶୂନ୍ୟ, ଚେହେରା ବାମ ହାତରେ ରଖି, ଏକା ବସି ରହନ୍ତି। ଅହଂକାର ନାହିଁ, ରାଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ; ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖର ଅନୁକ୍ରମଣରେ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ନାହିଁ। ଆମେ ଜାଣିନାହିଁ—ସେ କେଉଁଠି ଜନ୍ମିଛନ୍ତି, କଣ କରନ୍ତି, କଣ ଚାହନ୍ତି, କଣ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, କେଉଁଠି ଯାଆନ୍ତି, କିପରି କିମ୍ବା କାହିଁକି କାମ କରନ୍ତି। ପ୍ରତିଦିନ ସେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାନ୍ତି, ପ୍ରତିଦିନ ସେ ଧୂସର ହୋଇଯାନ୍ତି; ପ୍ରତିଦିନ ସେ ନିର୍ବିକ୍ଷେପ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଶରତ ଶେଷ ଗଛ ପରି।