ଏକ ଦିନ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା ଏକ ବିବେକୀ ଯୋଗୀଙ୍କୁ ଗୁରୁ ଶାନ୍ତ ଶବ୍ଦରେ ବିଶ୍ୱ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମ ର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ବିବେଚନା କରି ଉପଦେଶ ଦେଲେ । ଗୁରୁ କହିଲେ, “ଜଳ ଭିତରେ ତରଙ୍ଗ ଯେପରି ଅଛି, କିମ୍ବା ମାଟି ଭିତରେ ମାଟି ଦେଉଁ ଯେପରି ଅଛି, ଏଭଳି ଏହି ବିଶ୍ୱର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଯେଉଁଠି ମିଳେ, ସେଠି ତାହା କେମିତି ଆକାଶର ସ୍ୱଭାବ ହେବ? ମାଟି ଓ ଜଳ ଦେଉଁ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଆକାର ଅଛି, କିନ୍ତୁ ସେଠି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମତା ନାହିଁ; ବ୍ରହ୍ମ ଆକାଶ ପରି ଶୁଦ୍ଧ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱ ତାହାରେ ଏଭଳି ଅଛି। ଏହିପରି, ଚେତନା-ଆକାଶ ସାଧାରଣ ଆକାଶ ଠାରୁ ଅଧିକ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ; ତାହାରେ ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟ, ଶବ୍ଦ, ଅର୍ଥ ଏବଂ ବିଶ୍ୱ ଅଛି, ସେମାନେ ତାହାର ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ। ଯେପରି ରେ ରେଖାର ତୀକ୍ଷ୍ଣତା କେବଳ ଅନୁଭବ କରିବା ଜଣେ ଜାଣିପାରେ, ଏହିପରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଚେତନା-ଆକାଶରେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଦୃଶ୍ୟ ଚିନ୍ତା ଅପରାହ୍ନ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଚେତନା ନିଜେ ନିର୍ଜୀବ ପରି ଦେଖାଯାଏ, କାରଣ ଏହା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତ ହୁଏ ନାହିଁ; ବିଶ୍ୱର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏହିପରି ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ବାଧ୍ୟ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଆକାର, ଆଲୋକ, ଚିନ୍ତା ଏହି ଚେତନା ଭିତରେ ତିଆରି, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ଏହିପରି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ନିଶ୍ଚଳ ନିଦ୍ରା କିମ୍ବା ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା (ତୁରୀୟ) ଭିତରେ ଅଛି। ଏହିପରି, ଯୋଗୀ ଯେଉଁ ନିଦ୍ରା ସମାନ ଜ୍ଞାନରେ ଅଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ମନ ରଖି, ବ୍ରହ୍ମରେ ବସିଥାନ୍ତି—ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ଜଳର ରୂପ ଦେଉଁ ଅଛି କି ନାହିଁ, ତାହାର ତରଳତା ତ ଅଛି; ଏହିପରି ବିଶ୍ୱ ସର୍ବୋଚ୍ଚରେ ଅଛି, ଦ୍ୱିତୀୟ କିମ୍ବା ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବରେ। ପୂର୍ଣ୍ଣ ଠାରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ନିରାକାର ଠାରୁ ନିରାକାର ଫିଲାଯାଏ; ବିଶ୍ୱ ବ୍ରହ୍ମ ଠାରୁ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହି ବିଶ୍ୱରେ କୌଣସି ଦୃଶ୍ୟ ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ପୂର୍ଣ୍ଣ ଠାରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯାହା ଉପସ୍ଥିତ ଅଛି, ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଏହିପରି ବିଶ୍ୱ ଜନ୍ମ ନାହିଁ, ଯାହା ଜନ୍ମ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେଠି ବସ୍ତୁ ଭାବ କିପରି ହେବ? ଯେଉଁଠି ଅନୁଭବକାରୀ ନାହିଁ, ସେଠି ମୃଗମରୀଚିକାର ତୀକ୍ଷ୍ଣତା କିପରି ହେବ? ଏହି ଦେଖାଯାଉଥିବା ବିଶ୍ୱ ଟିକେ ଏକାଉନ୍ଥିଏ ଏବଂ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ଏହା ମନରୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଚେତନାରେ ଉଦ୍ଭବ; ପ୍ରତିବିମ୍ବ ନାହିଁ ଥିଲେ, ପ୍ରତିବିମ୍ବର ଅବସ୍ଥା କିପରି ହେବ? ଏହି ଚେତନା ଅଣୁ ଠାରୁ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅଧିକ ଶୁଦ୍ଧ, ଶାନ୍ତ, ଏବଂ ଆକାଶ ଠାରୁ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହା ଦିଗ, କାଳ, କିମ୍ବା କୌଣସି ସୀମାରେ ବାଧାଯାଏ ନାହିଁ; ଏହା ଅନାଦି ଏବଂ ଅନନ୍ତ, ଏକ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅବସ୍ଥା ଯାହାକୁ କୌଣସି ଆଲୋକ ଦରକା ନାହିଁ। ଏଠି ଚେତନାର ଏସ୍ସେନ୍ସ ଅଛି, ତେବେ ମନର ଆକାର କିପରି ହେବ, ଯାହା ଚିନ୍ତାର ପବନରେ ଗଠିତ? ଏଠି କେବଳ ଚେତନା ଉଦ୍ଭବ କରେ, ତେବେ କୌଣସି ଜୀବ ନାହିଁ; ନାହିଁ ବୁଦ୍ଧି, ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ବା ଚିନ୍ତାବୃତ୍ତି। ଏହିପରି ଏଠି ନିର୍ବାଣ ଏବଂ ଆରମ୍ଭ ଭରା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଅନାଗତ ଅବସ୍ଥା ରହିଥାଏ; ଆମ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହା ଶାନ୍ତ, ଶୂନ୍ୟ, ଏବଂ ଆକାଶ ଠାରୁ ଅଧିକ ବଡ଼। ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଚେତନାର ଅସୀମ ରୂପ କଣ? ଦୟାକରି ପୁନଃ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର। ମହାପ୍ରଳୟ ଆସିଲାବେଳେ, ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ ଯାହା ରହିଯାଏ, ସେହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ; ଏହିଠାରେ ବିବରଣା ଦିଅଛି, ଶୁଣ। ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ନିଜକୁ ଦେଉଁ ଦେଉଁ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କରିଦେଇଛି, ମନର କ୍ରିୟା ଅନ୍ତ ହେଉଛି, ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ ଯେଉଁ ରୂପ ଅଛି, ସେହି ଏହି ତତ୍ତ୍ୱର ରୂପ। ଦୃଶ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ନାହିଁ, ଦ୍ରଷ୍ଟା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, କାରଣ ବସ୍ତୁ ଅନୁପସ୍ଥିତରେ ସମସ୍ତ ବିଲିନ୍; ଯେଉଁ ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରକାଶ ଦେଉଁ ଜାଲି, ସେହି ଏହି ତତ୍ତ୍ୱର ରୂପ। ଯଦି ଜୀବ ର ସ୍ୱଭାବ ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ, ତେବେ ସେ ଶରୀର; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଶୁଦ୍ଧ, ଶାନ୍ତ ଚେତନା, ସେହି ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ। ବାତାସ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ପର୍ଶିତ ଅଙ୍ଗୁଠି କିମ୍ବା ଆଙ୍ଗୁଳି ଯେପରି, ଏହିପରି ଜୀବ ମନର ରୂପ ଯେଉଁ ଅଛି, ସେହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା। ଯେଉଁ ରୂପ ଦୀର୍ଘ ଧ୍ୟାନ ପରେ ଅଛି, ଯାହା ନିଦ୍ରା ନାହିଁ, ଅନନ୍ତ, ନିର୍ଜୀବ ନୁହେଁ, ଦୃଢ଼, ଏହି ଅପରାଧରହିତ ଜଣେ ଅଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ଆକାଶ, ପାଥର, ବା ବାତାସର ହୃଦୟ ଅଛି, ଏହି ଅଗ୍ରାହ୍ୟ ଚେତନା-ଆକାଶର ହୃଦୟ, ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମାର ରୂପ। ଅଗ୍ରାହ୍ୟ, ନିର୍ମନ, ଜୀବନ୍ତ, କ୍ରିୟାଶୀଳ ଅବସ୍ଥା ଯେଉଁ ଶାନ୍ତ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ସେହି ପ୍ରଥମ ତତ୍ତ୍ୱର ରୂପ। ଚେତନା-ପ୍ରକାଶର କେନ୍ଦ୍ର, ଗଢ଼ି ଆଲୋକର କେନ୍ଦ୍ର, ଅନୁଭୂତିର କେନ୍ଦ୍ର, ସେହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମାର ରୂପ। ଅନାଦି ଓ ଅନନ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଯେଉଁ ଅନୁଭୂତି, ଆଲୋକ, ଦୃଶ୍ୟ, ଅନ୍ଧକାର ଭିତରେ ଅଛି, ସେହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମାର ରୂପ। ଯେଉଁଠାରୁ ବିଶ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ସଦା ଅଦୃଶ୍ୟ; ବିଭଜିତ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଅଭିଭଜ୍ୟ, ସେହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମାର ରୂପ। ବ୍ୟବହାର ରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଥିବା ଜଣେ ମଧ୍ୟ, ପାଥର ସମାନ ଆସନ—ଆକାଶ ଭିତରେ ଅନାକାଶ, ସେହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମାର ରୂପ। ଏହି ତ୍ରୟ—ଜ୍ଞାତ, ଜ୍ଞାନ, ଜ୍ଞାନୀ—ଯେଉଁଠି ଉଦ୍ଭବ ଏବଂ ଅନ୍ତ, ସେହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ଉତ୍ତମ। ଏଠି ଜ୍ଞାତ, ଜ୍ଞାନ, ଜ୍ଞାନୀ ମନ ଓ ଅନ୍ୟର ମହା ଆଇନାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ, ସେହି ରୂପ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅଟୁଟ। ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଚେତନାର ରୂପ ମନ, ଷଡ୍ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଠାରୁ ମୁକ୍ତ, ଚଳନ ଓ ଅଚଳ ଭିତରେ, ସେହି ତିଆରି ଅନ୍ତରେ ଅଛି। ଯଦି ଅଚଳ ଜୀବର ରୂପ ଚେତନାରେ ତିଆରି, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟ ଠାରୁ ମୁକ୍ତ, ତେବେ ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସମାନ।