ଏକ ସମୟରେ, ଜଗତ ଓ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଡର ଗଢ଼ିଆଏ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରାଯାଉଥିଲା। ଜଳ ଉପରେ ଏକ ଲହରି ଯେପରି ନ ଅଛି, ନ ନାହିଁ, ଏହି ଜଗତ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଡର ଶୂନ୍ୟତା ଓ ଅଶୂନ୍ୟତାର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି। ଦେଖାଯାଏ, ଏକ ଗଛରୁ ଏକ ପୁତୁଳି ତିଆରି ହେବା ସମ୍ଭବ, କିନ୍ତୁ ଏହା ସ୍ଥାନ, ସମୟ ଓ ଦିଗର ସୀମା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଭର କରେ; ତଥାପି ନିର୍ଜୀବ ଆଧାରରେ କେଉଁଠି ଏବଂ କେଉଁପରି ମନର ଭ୍ରମ ଆସିପାରିବ? ଏହି ଉଦାହରଣଗୁଡିକ—ଗଛ ଓ ପୁତୁଳି—ଏହି ଜଗତର ଏକ ଅଂଶ ମାତ୍ର ସ୍ୱରୂପକୁ ଦେଖାଇପାରିବେ; ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୁଳନା କେବେ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ। ଏହି ଜଗତ କେବେଉଁ ଅନ୍ୟ କିଛିରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏନାହିଁ, ନା କେବେଉଁ ଶେଷ ହୁଏ; ଏଭଳି, ସଫଳ ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଡ ତାହାର ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବସିଥାଏ। ‘ଶୂନ୍ୟତା’ ଧାରଣା କେବଳ ‘ଅଶୂନ୍ୟତା’ ସହିତ ଉପମା କରାଯାଏ; ପ୍ରକୃତ ଅଶୂନ୍ୟତା ଅସମ୍ଭବ, ତେଣୁ କିପରି ଶୂନ୍ୟତା ଓ ଅଶୂନ୍ୟତା ରହିପାରିବ? ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଡର ଏହି ଚମକ କୌଣସି ଭୌତିକ ଉପାଦାନରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏନାହିଁ; ତେଣୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି, ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବିନାଶୀରେ କିପରି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିପାରିବ? ମହା ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକର ଆଲୋକ ଅନୁପସ୍ଥିତିକୁ ଅନ୍ଧାର କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଏହି ମହା ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକର ଅନୁପସ୍ଥିତି ନାହିଁ, ତେଣୁ କେବେଉଁ ଅନ୍ଧାର ନାହିଁ। ଏହାର ଚମକ କେବଳ ଏହି ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ ଜଣାର ଅନୁଭୂତି ମାନେ; ଯାହା ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ସେଇ ଜଣା ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ଏହି ଅବସ୍ଥା, ଅନ୍ଧାର ଓ ଆଲୋକ ଦୁଇଁଠୁ ମୁକ୍ତ, ଅନାଗତ ଆଶ୍ରୟ; ଏହାକୁ ଏକ ପାତ୍ର ଭିତର ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ ଭାବିବାକୁ, ଯେଉଁଠି ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହିଛି। ବିଲ୍ବ ଫଳରେ ଯେପରି କିଛି ବିଭେଦ ନାହିଁ, ଏଠି ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଡ ଓ ଜଗତ ମଧ୍ୟରେ ଅତି ସାନା ବିଭେଦ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏକ ଲହରି ଜଳରେ, କିମ୍ବା ଏକ ପାତ୍ର ମାଟିରେ ଯେପରି ଅଛି, ଏଭଳି ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଯେଉଁଠି ମିଳିଥାଏ, ସେଠି ଏହା କିପରି ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ ହୋଇପାରିବ? ମାଟି ଓ ଜଳ ଉପମା ଫଳାଏ ଦେଖିବାକୁ ଆକାର ଅଛି, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ସମାନ ନୁହେଁ; ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଡ ଆକାଶ ପରି ଶୁଦ୍ଧ, ଏବଂ ଜଗତ ସେଥିରେ ଏହିପରି ଅଛି। ତେଣୁ ଚେତନା-ଆକାଶ ଆକାଶଠୁ ଅଧିକ ଶୁଦ୍ଧ; ଏହାରେ ଯେଉଁଠି ଜଗତ, ଶବ୍ଦ, ତାହାର ଅର୍ଥ ରହିଛି, ସେମାନେ ଏହି ସ୍ୱରୂପ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏକ କିରଣର ତୀବ୍ରତା ଅନୁଭବ କରିଥିବା ଜଣା ବ୍ୟତୀତ ଜଣାଯାଏନାହିଁ; ଏହିପରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚେତନା-ଆକାଶରେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଜଣାଯାଏନାହିଁ, ଜ୍ଞାନ ଅବଜେକ୍ଟ ବିନା। ତେଣୁ ଚେତନା ମଧ୍ୟ ନିଜରେ ଅବଜେକ୍ଟ ବିନା ଅନ୍ଦ୍ରିୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏହି ସ୍ୱରୂପ ଦ୍ୱାରା ବାଧ୍ୟ। ରୂପ, ଆଲୋକ ଓ ମନୋ-ବିକଳ୍ପ ଏହି ଚେତନାରୁ ତିଆରି; ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଏକ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା କିମ୍ବା ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା (ତୁରୀୟ) ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ଏଭଳି, ଯୋଗୀ ଯାହାର ମନ ଶାନ୍ତ, ଏବଂ ସେ ଜଗତର କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଦିନରେ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ସ୍ୱରୂପ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି, ସେ ନିରାକାର ଓ ସମସ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିବାର ଆଧାର ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଡରେ ବସିଥାଏ। ପାଣିର ତରଳତା ଯେପରି ତାହାର ଆକାର ଥିଲେ ନ ଥିଲେ ଅଛି, ଏଭଳି ବିଶ୍ୱ ଉତ୍କୃଷ୍ଟରେ ଅଛି—ପ୍ରକଟ ହେଉଥିବା କିମ୍ବା ଅପ୍ରକଟ ଅବସ୍ଥାରେ। ପୂର୍ଣ୍ଣରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦ୍ଭବ; ନିରାକାରରୁ ନିରାକାର ବିସ୍ତାରିତ; ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଡରୁ ଜଗତ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଜଗତ କୌଣସି ଵସ୍ତୁ ସ୍ୱରୂପ ନୁହେଁ। ପୂର୍ଣ୍ଣରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦ୍ଭବ, ଯାହା ଉପସ୍ଥିତ, ସେଉଁଠି ସଦା ପୂର୍ଣ୍ଣ; ତେଣୁ ବିଶ୍ୱ ଅଜନ୍ମ, ଯାହା ଜନ୍ମ ଦେଖାଯାଏ, ସେଇ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ହେଉଛି। ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏନାହିଁ, ସେଉଁଠି କିପରି ଅବଜେକ୍ଟିଭିଟି ରହିପାରିବ? ଯେଉଁଠି ଅନୁଭବକାରୀ ନାହିଁ, ମୃଗମରୀଚିକାର ତୀବ୍ରତା କିପରି ରହିପାରିବ? ଏହି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏକ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ନୁହେଁ, ଏହା ଚେତନାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥାରେ ମନରୁ ଉଦ୍ଭବ; ପ୍ରତିବିମ୍ବ ନଥିଲେ, ପ୍ରତିବିମ୍ବର ଅବସ୍ଥା କିପରି? ଏହା ଅତି ସାନା ଅଣୁଠୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅଧିକ ଶୁଦ୍ଧ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଶାନ୍ତ—ଆକାଶର ଆକାଶଠୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ। ଏହା ଦିଗ, ସମୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ଶୀମିତ ନୁହେଁ, ଏହା ଅତି ବିଶାଳ; ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ, ଏକ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଆକାର ଯେଉଁଠି କିଛି ଆଲୋକିତ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି କେବଳ ଚେତନାର ସାର ରହିଛି, ସେଉଁଠି ମନର ଆକାର କିପରି ରହିପାରିବ, ଯାହା ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଅଭିନିବେଶ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି? ଚେତନା ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେଉଁଠି ପ୍ରକୃତ ଜୀବ ନାହିଁ; ନା ବୁଦ୍ଧି, ନା ମନ, ନା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ନା ଅଭିନିବେଶ ଅଛି। ଏଭଳି ଏହି ଅସ୍ଥା ଅନାଗତ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଶାନ୍ତ, ଶୂନ୍ୟ, ଏବଂ ଆକାଶଠୁ ଅଧିକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସତ୍ୟର ସ୍ୱରୂପ କଣ, ଯାହା ଅନନ୍ତ ଚେତନାର ଆକାର? ଦୟାକରି ଏହାକୁ ପୁନର୍ବାର ଏକାଗ୍ରତାର ନିମିତ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କର। ମହା ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ, ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ ଯେଉଁଠି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଥାଏ, ସେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଡ; ଏହି ସ୍ୱରୂପ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି, ଶୁଣ। ଯେଉଁଠି ମନର କ୍ରିୟା ବନ୍ଦ, ନିଜକୁ ଦେଖିବା ଅବସାନ, ଏହି ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ ଆକାର—ସେଉଁଠି ଏହି ସତ୍ୟର ଆକାର। ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜଗତ ନାହିଁ, ନା ଦେଖିବାକାରୀ; ଅବଜେକ୍ଟ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ଲୟ; ଯେଉଁଠି ଶୁଦ୍ଧ ଚମକ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ସତ୍ୟର ଆକାର। ଯଦି ଜୀବର ସ୍ୱରୂପ ଅବଜେକ୍ଟପ୍ରବଣ, ତେଣୁ ସେ ଶରୀର; କିନ୍ତୁ ଶୁଦ୍ଧ ଶାନ୍ତ ଚେତନା ମାତ୍ର—ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ। ଅଙ୍ଗୁଠି କିମ୍ବା ଉଙ୍ଗୁଳି ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ ନହେଲେ, ଜୀବ ମନର ଆକାର ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମା। ଦୀର୍ଘ ଧ୍ୟାନ ପରେ ଯେଉଁ ଆକାର ଅବିନିଦ୍ରା, ଅନନ୍ତ, ନିର୍ଜୀବ ନୁହେଁ, ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଅଛି—ହେ ନିର୍ମଳ, ସେଉଁଠି ଏହା ଥାଏ।