ଏହି ଉପନିଷଦିକ କଥାରେ, ବ୍ରହ୍ମ ର ଗୁହ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି । ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଅଜନ୍ମା, ଅକ୍ଷୟ, ଅମଳ, ଶାଶ୍ୱତ, ନିର୍ମଳ, ଅନାଦି, ଅପ୍ରାପ୍ୟ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ସମସ୍ତ ଉପାଧି ରହିତ, କାରଣ ର କାରଣ, ଅଜ୍ଞେୟ ଅନୁଭୂତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ରୂପେ ବିରାଜିତ ଅଛନ୍ତି । ବିଶ୍ୱର ମହାପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ଯେଉଁଠାରେ ସବୁ କିଛି ଲୟ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଏକ ନିରାକାର ତତ୍ତ୍ୱ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଏହି ଅବସ୍ଥା କେମିତି ଶୂନ୍ୟ ହେବ ? କିମ୍ବା ଏହି ଅନ୍ଧକାର କିମ୍ବା ପ୍ରଭା ଶୂନ୍ୟ କିମ୍ବା ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ ନ ହେବ ? ଏହି ସବୁ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ । ଚେତନା, ଜୀବ, ବୁଦ୍ଧି, ମନ - ଏହି ସବୁ କିମ୍ବା କିଛି ନଥିବା କିମ୍ବା ସବୁଥିବା କିପରି ସମ୍ଭବ ? ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାରେ ମୋର ମାନସିକ ଭ୍ରମକୁ ବ୍ୟକ୍ତ କରାଯାଉଛି । ତୁମେ ବଡ଼ କଠିନ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇଛ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏହାକୁ ସହଜରେ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିବି, ଯେପରି ରବି ରାତିର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରିଦେଇଥାଏ । ମହାପ୍ରଳୟ ପରେ ଯେଉଁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେଠାରେ ଶୂନ୍ୟତା ନାହିଁ । ଏହି ଅବସ୍ଥା କ’ଣ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ, ଶୁଣ । ଯେପରି ଏକ ଦଣ୍ଡରେ ତାକରା ମୂର୍ତ୍ତି ଲୁଚିଥାଏ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି, ତେଣୁ ଏହା କଦାପି ଶୂନ୍ୟ ନୁହେଁ । ଏହିଭଳି, ଏହି ବିଶାଳ ଅନୁଭୂତି, ଯାହାକୁ ବିଶ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଦେଖାଯାଏ । ଏହା ସତ୍ୟ କି ଅସତ୍ୟ, ଏହି ଶୂନ୍ୟତା କେଉଁଠି ? ଯେପରି ଦଣ୍ଡର ଭିତରେ ଅନାକାର ମୂର୍ତ୍ତି ଥାଏ, ସେପରି ବିଶ୍ୱ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ତେଣୁ ଏହି ଅବସ୍ଥା ଶୂନ୍ୟ ନୁହେଁ । ଯେପରି ଶାନ୍ତ ଜଳରେ ତରଙ୍ଗ ଥିଲେ ଓ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ଦୁହେଁ ହୁଏ, ସେପରି ବିଶ୍ୱ ବ୍ରହ୍ମରେ ଶୂନ୍ୟ ଓ ଅଶୂନ୍ୟ ଦୁହେଁ ଅବସ୍ଥାରେ ବିଲିନ୍ । ଦେଖ, କ୍ଷେତ୍ର, କାଳ, ଦିଗ ଆଦି ମାନ୍ୟା ଥିଲେ ଗଛରୁ ପୁତୁଳି ତିଆରି ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଜଡ଼ ଆଧାରରେ କିଏ ଓ କିପରି ଭ୍ରମ ଉପସ୍ଥାପନ କରିପାରିବ ? ଏହିପରି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ମାନେ ଆଂଶିକ ଭାବେ ବିଶ୍ୱର ସତ୍ୟକୁ ଜଣାଇଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନୁହେଁ । ବିଶ୍ୱ କେବେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ କିଛିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି, କିମ୍ବା ଲୟ ମଧ୍ୟ ହୁଏନି; ଏହିପରି ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମ ନିଜରେ ନିଜେ ବିରାଜିତ । ଶୂନ୍ୟତା ଧାରଣା ଅଶୂନ୍ୟତା ସହିତ ତୁଳନାରେ କରାଯାଏ; ଯେଉଁଠାରେ ସତ୍ୟ ଅଶୂନ୍ୟତା ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଶୂନ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଶୂନ୍ୟ କିପରି ହେବ ? ବ୍ରହ୍ମର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା କୌଣସି ପାଞ୍ଚଭୂତିକ ତତ୍ତ୍ୱ ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି; ତେଣୁ ଏଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି, ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ କିପରି ଥିବେ ? ପାଞ୍ଚଭୂତ ତତ୍ତ୍ୱର ଆଲୋକ ଅଭାବକୁ ଅନ୍ଧକାର କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ସେଉଁଠି ଅଭାବ ନାହିଁ, ତେଣୁ କଦାପି ଅନ୍ଧକାର ନାହିଁ । ଏହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା କେବଳ ସେଉଁଠି ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା, ଯାହା ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ ତାଳ ରଖିଥାଏ; ଯାହା ଭିତରେ ଅଛି, ତାହା କେବଳ ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ । ଏହି ଅବସ୍ଥା ଅନ୍ଧକାର ଓ ଆଲୋକ ଦୁହେଁ ରହିତ, ଅଜର ସ୍ଥାନ; ଏଉଁଠି ଏହାକୁ ପାତ୍ର ଭିତରେ ଆକାଶ ପରି ଜାଣ, ଯେଉଁଠି ବିଶ୍ୱର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ । ବେଲ ଫଳରେ ଯେପରି କିଛି ପ୍ରଭେଦ ନାହିଁ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମ ଓ ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର ନାହିଁ । ତରଙ୍ଗ ଜଳରେ, ଘଡ଼ା ମାଟିରେ ଅଛି, ସେପରି ବିଶ୍ୱ ଯେଉଁଠି ଅଛି, ସେଠି ଏହା କିପରି ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ ହେବ ? ମାଟି ଓ ଜଳ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଖିଲେ ଏହା ଗଢ଼ିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୁଳ୍ୟ ନୁହେଁ; ବ୍ରହ୍ମ ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶ ପରି, ଏଥିରେ ବିଶ୍ୱ ଏହିପରି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ । ଏହିପରି ଚେତନା-ଆକାଶ ସାଧାରଣ ଆକାଶ ଠାରୁ ଅଧିକ ଶୁଦ୍ଧ; ଏଥିରେ ବିଶ୍ୱ, ଶବ୍ଦ, ଅର୍ଥ ଭିତରେ ଯାହା ଅଛି, ସେଉଁଠି ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ । ଯେପରି କିରଣର ତୀକ୍ଷ୍ଣତା କେବଳ ଅନୁଭବକାରୀ ଜାଣିପାରେ, ସେପରି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଚେତନା ଆକାଶରେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଜ୍ଞେୟ ନୁହେଁ, କିଛି ବସ୍ତୁ ଛାଡ଼ି । ଏହିପରି ଚେତନା ଜଡ଼ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, କାରଣ ଏହା ନିଜେ ବସ୍ତୁ ଶୂନ୍ୟ; ବିଶ୍ୱ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏହିପରି, ସେହି ତତ୍ତ୍ୱର ନିୟମରେ ବିଲିନ୍ । ରୂପ, ଆଲୋକ, ମନସିକ ଗଠନ ସମସ୍ତେ ଏହାରୁ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ । ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା କିମ୍ବା ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା (ତୁରୀୟ) ରେ ଅଛି । ଏହିପରି, ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଜଗତ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ସଦୃଶ ଅବସ୍ଥାରେ ବ୍ରହ୍ମରେ ନିବିଡ଼ ରହିଥାଏ, ସେ ବ୍ରହ୍ମରେ ଅବିଭାସ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଏକତା ପାଇଥାଏ । ଯେପରି ପାଣିର ଦ୍ରବ୍ୟତା ତାହା ରୂପ ନେଲେ କି ନେଲେ ମଧ୍ୟ ରହିଥାଏ, ସେପରି ବିଶ୍ୱ ପ୍ରକଟ କି ଅପ୍ରକଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପରମେ ଏହି ଭାବରେ ଅଛି । ପୂର୍ଣ୍ଣରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ନିରାକାରରୁ ନିରାକାର ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ; ବ୍ରହ୍ମରୁ ବିଶ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହି ବିଶ୍ୱର କୌଣସି ବାସ୍ତବିକ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ । ପୂର୍ଣ୍ଣରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯାହା ନିର୍ମିତ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ସଦା ପୂର୍ଣ୍ଣ; ତେଣୁ ବିଶ୍ୱ ଅଜନ୍ମା, ଯେଉଁ ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଅଟୁଟ । ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି, ସେଠାରେ କିପରି ବସ୍ତୁ ଭାବ ଆସିପାରିବ ? ଯେଉଁଠି ଅନୁଭବକାରୀ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ତୀକ୍ଷ୍ଣତା କିପରି ହେବ ? ଏହି ବିଶ୍ୱ, ଦେଖିବାକୁ ସତ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଅସତ୍ୟ, ଚେତନାରୁ ମନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ; ପ୍ରତିବିମ୍ବ ନଥିଲେ, ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭାବ କିପରି ହେବ ? ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ସମସ୍ତରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅଧିକ ଶୁଦ୍ଧ, ଶାନ୍ତ ଓ ପରମ, ଆକାଶ ଭିତର ଆକାଶ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଶାନ୍ତ । ଏହା କୌଣସି ଦିଗ, କାଳ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ସୀମିତ ନୁହେଁ, ଏହା ଅତି ବିଶାଳ; ଏହା ଅନାଦି ଓ ଅନନ୍ତ, ଦେଖାଯାଉଥିବା ରୂପ ନାହିଁ । ଯେଉଁଠି କେବଳ ଚେତନା ର ସାର ଅଛି, ସେଠାରେ ବାସନା ର ଚଞ୍ଚଳତା ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ି ଉଠିଥିବା ମନ ର ରୂପ କିପରି ଥିବ ?