ଏକ ପବିତ୍ର କଥା ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଯାଉଛୁ—ଏହି କଥା ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସତ୍ୟ ଉପରେ ଆଧାରିତ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଧାର ଓ ମୂଳ। ଏହି ସତ୍ୟ ଦେହର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶକ୍ତି ବିହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କ୍ରିୟା ତାଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି ହୁଏ; ମନ ନଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ, ମନର ସୃଷ୍ଟି ଓ ଚଳନ ତାଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବା ନାହିଁ, ଏହି ଜଗତର ଭୟ, ଦୁଃଖ ଓ ଭୂତିକ ସଂସାରର ଅଜଗର ଭୟ ଉପଜେ; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ସମର୍ଥ ହୁଅ, ସମସ୍ତ ଭୟ ଦୂର ହୋଇଯାଏ। ଏହି ସତ୍ୟ ଏକ ପ୍ରକାଶମୟ, ବିଶାଳ ଓ ଅନନ୍ୟ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯେଉଁଠାରେ କ୍ରିୟା ହୁଏ; ତାଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତିରେ ବିଭିନ୍ନ କ୍ରିୟା ଓ ଚଳନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ପାତ୍ର, କପଡ଼ା, ଏବଂ ଶତ-ଶତ ବସ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି ଉପଜେ—ଏହି ବସ୍ତୁମାନେ ଉପସାଗରର ତରଙ୍ଗ, ଫେଣ, ଝିଅ, ଓ ଉତ୍ତଳ ଭାବରେ ଉପଜାଏ। ଏହି ସତ୍ୟ ଅନେକ ବସ୍ତୁର ଭ୍ରମରେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଦେଖାଏ, ଯେପରି ଏକ ଶୁଣା କଣ୍ଠୀ, ବାହୁବନ୍ଦ, ତାକୁ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ରୂପ ଦେଖାଏ। ତୁମେ ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରଭାର ସାର, ମୁଁ, ଏହି ଲୋକମାନେ, ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ; ଯେଉଁଠି ତୁମେ ନୁହଁ, ମୁଁ ନୁହଁ, ଏହି ଲୋକମାନେ ନୁହଁ—ସେ ଅଜ୍ଞାନର ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ଏକ ସାର ଅଟୁଟ ରହିଛି। ଏହି ସତ୍ୟ ଏକାଧିକ ଓ ଏକାଧିକ ନୁହଁ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ, ନଶ୍ୱର ଓ ଅନଶ୍ୱର—ପ୍ରକୃତରେ ଏହି ଜଗତ ଦେଖାଏ, ଯେପରି ଜଳରେ ତରଙ୍ଗ ଉପଜାଏ। ତାଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି ସମୟର ମାପ, ଦେଖିବାର ଶକ୍ତି, ଚିନ୍ତା ଓ ଚିତ୍ରଣ ଉପଜେ; ସମସ୍ତ ଆଲୋକରେ ତାଙ୍କର ଆଲୋକ ଅନ୍ତର୍ଭୁତ। ତୁମେ ଯେଉଁ କ୍ରିୟା, ରୂପ, ରୁଚି, ଗନ୍ଧ, ସ୍ପର୍ଶ, ଶବ୍ଦ, ଚେତନା ଦେଖିବାକୁ ସମର୍ଥ, ସେ ହେଉଛି ସେଇ ଦେବ; ଏବଂ ଯେଉଁ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଜାଣିଛ, ସେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଏକା। ଏହି ଚେତନା ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଦେଖିବା ଓ ଦେଖିତ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଏହି ଚେତନାକୁ ଅନୁସରଣ କରି ତୁମେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରିବ। ଏହି ସତ୍ୟ ଅଜନ୍ମା, ଅକ୍ଷୟ, ଅନ୍ଧକାର ନୁହଁ, ଚିରକାଳୀନ, ଶୁଭ, ନିର୍ମଳ, ଆରମ୍ଭ ନାହିଁ, ଅଜ୍ଞାନର ଦ୍ୱାରା ଅପ୍ରାପ୍ୟ, ଦୋଷ ନୁହଁ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ, ଅଜ୍ଞାନ ଅନୁଭବ, ଜ୍ଞାନ, ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଦ୍ରଷ୍ଟା। ଯେତେବେଳେ ମହାପ୍ରଳୟ ଆସିଥାଏ, ଯେଉଁଟି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ—ସେ ନିରାକାର ଅଟୁଟ ଅଛି; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହି ଅବସ୍ଥା କିପରି ଶୂନ୍ୟ ହେବ? କିପରି ଅପ୍ରଭା? କିପରି ଅନ୍ଧକାର ନୁହଁ? କିପରି ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ ନୁହଁ? କିପରି ଚେତନା ନୁହଁ? କିପରି ଜୀବ ନୁହଁ? କିପରି ବୁଦ୍ଧି ନୁହଁ? କିପରି ମନ ନୁହଁ? କିପରି କିଛି ନାହିଁ? କିପରି ସମସ୍ତ ଅଛି? ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ମୋର ଭ୍ରମକୁ ବ୍ୟକ୍ତ କରେ। ତୁମେ ଏକ ଅତି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ; ତଥାପି, ମୁଁ ସୁର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ରାତିର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ, ସେପରି ଏହି ଭ୍ରମକୁ ଦୂର କରିବି। ଏକ ମହାକାଳ ଶେଷରେ ଯେଉଁଟି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହିଯାଏ, ସେ ଏକ ଶୂନ୍ୟ ନୁହଁ; ଏହାକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ଯେପରି ଏକ ଦଣ୍ଡରେ ତାଲି କାଟିଥିବା ମୂର୍ତି ରହିଥାଏ, ସେପରି ଏହି ବ୍ରହ୍ମରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅଟୁଟ ଅଛି; ଏହି ଅବସ୍ଥା ଶୂନ୍ୟ ନୁହଁ। ଏହି ବିଶାଳ ଅନୁଭୂତି ଏହି ଜଗତ ରୂପରେ ଦେଖାଏ; ଏହା ସତ୍ୟ କି ଅସତ୍ୟ, ଏଠି କିପରି ଶୂନ୍ୟ ଥିବା ସମ୍ଭବ? ଯେପରି ଦଣ୍ଡରେ ଅନୁକ୍ରିତି ନଥିଲେ ମୂର୍ତି ଅନ୍ତର୍ଭୁତ ଅଛି, ସେପରି ଏହି ଜଗତ ବ୍ରହ୍ମରେ ଅଛି; ଏହି ଅବସ୍ଥା ଶୂନ୍ୟ ନୁହଁ। ଯେପରି ମୃଦୁ ଜଳରେ ତରଙ୍ଗ ଉପଜେ, ତରଙ୍ଗ ତଥାପି ଅଛି କି ନାହିଁ—ସେପରି ଏହି ଜଗତ ବ୍ରହ୍ମରେ ଶୂନ୍ୟ ଓ ଅଶୂନ୍ୟ ଦୁଇଁ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି। ସ୍ଥାନ, ସମୟ ଓ ଦିଗର ଅପେକ୍ଷାରେ ଗଛରୁ ପୁତୁଳି ତିଆରି ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ନିର୍ଜୀବ ଆଧାରରେ, କିଏ ଓ କିପରି ଭ୍ରମ ଉପଜାଇପାରିବ? ଏହି ଉଦାହରଣମାନେ ପୁତୁଳି ଓ ଗଛ ଯଥାପି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୁଳନା ନୁହଁ; କୌଣସି ଉପମା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ବ୍ୟକ୍ତ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ଏହି ଜଗତ କୌଣସି ଅନ୍ୟ ଆଧାରରୁ ଉପଜେ ନାହିଁ, ନା ଏହି ଜଗତ ଶେଷ ହୁଏ; ଏହି ଭାବରେ ଶୁଧ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମ ନିଜରେ ଅଟୁଟ ଅଛି। ‘ଶୂନ୍ୟ’ ଭାବନା କେବଳ ‘ଅଶୂନ୍ୟ’ ଦ୍ୱାରା ଉପଜାଏ; ଯେତେବେଳେ ସତ୍ୟ ଅଶୂନ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହଁ, ତେବେ କିପରି ଶୂନ୍ୟ ଓ ଅଶୂନ୍ୟ ହେବ? ଏହି ବ୍ରହ୍ମର ଆଲୋକ କୌଣସି ପଦାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଉପଜେ ନାହିଁ; ଏହି ଅନଶ୍ୱରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି, ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା, ଏବଂ ଏପରି ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଛି କିପରି? ମହାପଞ୍ଚଭୂତର ଆଲୋକ ଅନୁପସ୍ଥିତିକୁ ଅନ୍ଧକାର କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଏଠି ଏହି ଭୂତମାନେ ଅନୁପସ୍ଥିତ ନୁହଁ, ତେଣୁ କେବେ ଅନ୍ଧକାର ନାହିଁ। ଏହି ପ୍ରଭା କେବଳ ସେଇ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ଆକାଶ ଭଳି; ଯେଉଁଠି ଅଛି, ସେ କେବଳ ଏହି ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ନୁହଁ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ଅନ୍ଧକାର ଓ ଆଲୋକ ଦୁଇଁରୁ ମୁକ୍ତ, ଏକ ଅଜର ନିବାସ; ଏହାକୁ ବାଟିର ଆକାଶ ଭଳି ଜାଣ, ଯେଉଁଠି ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଛି। ବିଲ୍ବ ଫଳରେ ଯେପରି ପ୍ରକୃତ ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ସେପରି ଏଠି ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଜଗତ ମଧ୍ୟରେ ଅତି ସ୍ୱଳ୍ପ ଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ତରଙ୍ଗ ଜଳରେ, କୁଞ୍ଜ ମାଟିରେ ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି ଏଠି ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଯେଉଁଠି ମିଳିଛି, ଏହା କିପରି ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ ହେବ? ମାଟି ଓ ଜଳର ଉପମା ଯଥାପି ରୂପ ଅଛି, ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ୟ ନୁହଁ; ବ୍ରହ୍ମ ଶୁଧ୍ଧ ଆକାଶ ଭଳି, ଓ ଜଗତ ତାହାରେ ଏହି ଭାବରେ ଅଛି। ଏହି ଚେତନା-ଆକାଶ ଆକାଶ ଠାରୁ ବେଶି ଶୁଧ୍ଧ; ଏହାରେ ଯେଉଁଠି ଜଗତ, ଶବ୍ଦ, ତାହାର ଅର୍ଥ—ସମସ୍ତ ଏହି ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଯେପରି କିରଣ ମଧ୍ୟରେ ତୀବ୍ରତା କେବଳ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ଜଣେ ଜଣାଯାଏ, ସେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚେତନା-ଆକାଶରେ ଶୁଧ୍ଧ ଚେତନା କିଛି ପ୍ରତିତି ଦ୍ୱାରା ତୁଳନା କରିପାରିବ ନାହିଁ। ଏହି ଚେତନା ନିଜରେ ବସ୍ତୁ ନଥିଲେ ନିର୍ଜୀବ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏହି ଭାବରେ ଅଛି, ଏହି ସତ୍ୟର ନିମିତ୍ତ ଅନୁସାରଣ କରି।