ଏକ ପବିତ୍ର ଦୀପ ଭଳି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଆଲୋକ ମନର ପାତ୍ରରେ ଅବିରତ ଜଳି ରହେ, ଏହି ଆଲୋକର ଚମକ ତିନି ଜଗତକୁ ଉଜାଗର କରେ। ଯେଉଁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ବିନା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜ୍ୟୋତି ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଅନ୍ଧାର ଭଳି ଲାଗେ; ତାଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତିରେ ତିନି ଜଗତର ମୃଗମରୀଚିକା ଦେଖାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଜଗତର ଆଭା ଚଳାପାଇଁ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଶାନ୍ତିରେ ଏହା ଗୁପ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଏହା ଏକ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଦୀପର ଆଗ୍ନିମଣ୍ଡଳ ଭଳି। ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ହେଉଛି ଶୁଦ୍ଧ, ଅବିନାଶୀ, ସମସ୍ତ ଭୁତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ମହା ଆତ୍ମା; ସେ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟି ଓ ଲୟର ଲୀଳା କରନ୍ତି, ଏବଂ ଚଳନ ଓ ନିଷ୍କ୍ରିୟତା ତାଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ। ସେ ବାୟୁ ପରି ସମସ୍ତ ଭିତରେ ଚଳନ ଓ ନିଷ୍କ୍ରିୟତା ଭାବେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଏବଂ ନାମରୁ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଏକା ଅସ୍ତିତ୍ୱ। ସେ ସଦା ଜାଗିରହନ୍ତି, ସଦା ସୁତିରହନ୍ତି, ଏବଂ କେବେ ଉନ୍ମିଳିତ ନୁହଁନ୍ତି, କେବେ ସୁତି ନୁହଁନ୍ତି। ଯେଉଁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନିଷ୍କ୍ରିୟତାରେ ଶିବ ଓ ଶାନ୍ତି, ଚଳନରେ ତିନି ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ସେ ଚଳନ ଓ ନିଷ୍କ୍ରିୟତାର ଲୀଳାରେ ସମସ୍ତ ରୂପକୁ ପୂରଣ କରନ୍ତି। ଫୁଲର ଗନ୍ଧ ତାହା ଶୁଷ୍କ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ, ଧଳା କପଡ଼ର ଧଳାପଣ ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ଧରିପାରିବା ଯାଏ ନାହିଁ; ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି। ସେ ଗୁଙ୍ଗା ଭଳି ଚୁପ୍ପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କଥା କହନ୍ତି; ପଥର ଭଳି ନିର୍ବିକଳ୍ପ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି; ସେ ଭୋଗ କରନ୍ତି କିନ୍ତୁ ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ; କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କିଛି ଧାରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେ ଅଙ୍ଗ ବିନା ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗର ଅଧିକାରୀ, ହଜାର ହାତ ଓ ଚକ୍ଷୁ; କିଛିରେ ଅବସ୍ଥିତ ନୁହଁନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶକ୍ତି ନାଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ତାଙ୍କର; ମନ ନାଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମନର ସୃଷ୍ଟି ତାଙ୍କର। ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାରେ ଅସମ୍ଭବ ହେଲେ, ସଂସାରର ଭୟ ଉପଜେ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସମସ୍ତ ଭୟ ଶୁନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଦୀପ ସ୍ଥିର ରହିଥିବା ସାକ୍ଷୀରେ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ; ତାଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତିରେ ବିଭିନ୍ନ କ୍ରିୟା ଉପଜେ, ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ତାଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା ମାଟି, କପଡ଼, ହଜାର ଦ୍ରବ୍ୟ, ଉପଜେ—ସାଗରର ତରଙ୍ଗ, ଫୁଟା, ତୀର, ଝିଅର ଭଳି। ସେ ଏକା ଅନ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ହଜାର ଦ୍ରବ୍ୟର ଭ୍ରମରେ—ସୁନା ଦେଖିବାରେ କଣ୍ଠା, ବାହୁଦଣ୍ଡ, ଆଣ୍ଟି ଭଳି। ତୁମେ ଏକ ଆଲୋକର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ; ମୁଁ, ଏହି ଲୋକେ, ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ—ଯେଉଁ ଅଜ୍ଞାନରେ ତୁମେ, ମୁଁ, ଏହି ଲୋକେ ନୁହଁ, ତାହା ସମସ୍ତ ଏକା ଅସ୍ତିତ୍ୱ। ସେ ଏକା ଭିନ୍ନ ଓ ଅଭିନ୍ନ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ, ନଶ୍ୱର—ସାଗରର ତରଙ୍ଗର ଭଳି ଜଳରେ ଦେଖାଯାଏ। ତାଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା କାଳର ମାପ, ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟର ଦେଖା, ମନର ଗଣନା, ସମସ୍ତ ଆଲୋକ ଚମକେ। ତୁମେ ଯାହାକୁ କାର୍ଯ୍ୟ, ରୂପ, ରୁଚି, ଗନ୍ଧ, ସ୍ପର୍ଶ, ଶବ୍ଦ, ଚେତନା ଭାବେ ଜାଣୁଛ, ସେ ଏହି ଦେବ; ତୁମେ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜାଣୁଛ, ସେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଏକା। ଏହି ଚେତନା ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଦେଖିବା, ଦେଖାଯାଉଥିବାର ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଏହି ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିଲେ, ତୁମେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ବୁଝିପାରିବ। ଏହା ଅଜନ୍ମା, ଅକ୍ଷୟ, ଅନ୍ଧକାର ନାହିଁ, ନିତ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମ, ଶାଶ୍ୱତ, ଶିବ, ନିର୍ମଳ, ଆରମ୍ଭ ନାହିଁ, ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଧରିପାରିବା ନାହିଁ, ଦୋଷ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ରଚନା ବିନା, କାରଣର କାରଣ, ଅଜ୍ଞାନ ଅନୁଭୂତି, ଜ୍ଞାନ, ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ। ମହାପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ଯାହା ଅବଶେଷ ରହେ—ସେ ନିର୍ରୂପ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କିପରି ଏହା ଶୂନ୍ୟ ହେବ? କିପରି ଏହା ଜ୍ୟୋତିମୟ ନୁହଁ? କିପରି ଏହା ଅନ୍ଧକାର ନୁହଁ? କିପରି ଏହା ଆକାଶ ନୁହଁ? କିପରି ଏହା ଚେତନା ନୁହଁ? କିପରି ଜୀବ ନୁହଁ? କିପରି ବୁଦ୍ଧି ନୁହଁ? କିପରି ମନ ନୁହଁ? କିପରି କିଛି ନାହିଁ? କିପରି ସମସ୍ତ ଅଛି? ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନରେ ମୋର ଭ୍ରମ ପ୍ରକାଶ ହେଉଛି। ତୁମେ ଅତି କଠିନ ପ୍ରଶ୍ନ କଲା; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏହାକୁ ସହଜରେ ଭଙ୍ଗ କରିବି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ରାତିର ଅନ୍ଧକାର କୁ ଦୂର କରିଥିବା ଭଳି। ମହା କଳ୍ପର ଶେଷରେ ଯାହା ଅବଶେଷ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହେ, ଏହା ଏକ ଶୂନ୍ୟ ନୁହଁ; ଏହାକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ, ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଏକ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ମୂର୍ତ୍ତି ଶିଳାରେ ରହିଥିବା ଭଳି, ଏହି ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଡ ତାହାରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଏହିଠାରେ ଶୂନ୍ୟ ନାହିଁ। ଏଭଳି, ଏହି ବିଶାଳ ଅନୁଭୂତି, ଯାହାକୁ ଜଗତ କୁହାଯାଏ, ଦେଖାଯାଏ; ସେ ଥିଲେ ଏହା ସତ୍ୟ କି ଅସତ୍ୟ, ଶୂନ୍ୟ କେଉଁଠି? ଏକ ଅନିର୍ମିତ ଦ୍ୱାରା ଶିଳା ମୂର୍ତ୍ତି ବିନା ନୁହଁ, ଏଭଳି, ଶ୍ରୀମନ୍ତ, ଜଗତ ବ୍ରହ୍ମ; ଏହିଠାରେ ଶୂନ୍ୟ ନାହିଁ। ଶାନ୍ତ ଜଳର ତରଙ୍ଗ ଭଳି, ଏହି ଜଗତ ଏକା ଶୂନ୍ୟ ଓ ଅଶୂନ୍ୟ ଦୁଇଁ ଅବସ୍ଥାରେ ବ୍ରହ୍ମରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି। ସ୍ଥାନ, କାଳ, ଦିଗ୍ବିନ୍ୟାସର ଦ୍ୱାରା ଗଛରୁ ଏକ ଗୁଡିକୁ ନିର୍ମାଣ କରିଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଅଚେତନ ଆଧାରରେ, କିଏ ଏବଂ କିପରି ଭ୍ରମ ଉପଜିପାରିବ? ତେଣୁ, ଗୁଡିକି ଓ ଗଛର ଉଦାହରଣ ଏହି ଜଗତର ସତ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅଂଶିକ ଦେଖାଏ; ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପମା କେବେ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ଜଗତ କେବେ ଅନ୍ୟ କିଛିରୁ ଉପଜେ ନାହିଁ, କେବେ ଶେଷ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏହି ଭଳି, ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମ ନିଜରେ ଅବସ୍ଥିତ। ‘ଶୂନ୍ୟ’ ଭାବନା କେବଳ ‘ଅଶୂନ୍ୟ’ ସମ୍ପର୍କରେ ଉପଜେ; ସତ୍ୟ ଅଶୂନ୍ୟ ଅସମ୍ଭବ, ତେଣୁ ଶୂନ୍ୟ ଓ ଅଶୂନ୍ୟ ଦୁଇଁ ହେବ କିପରି? ବ୍ରହ୍ମର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା କୌଣସି ଭୌତିକ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉପଜେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଅବିନାଶୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି, ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା ଆଦି କିପରି ଅଛି? ମହା ଭୂତର ଆଲୋକ ଅଭାବକୁ ଅନ୍ଧକାର କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଏଠି ମହା ଭୂତର ଅଭାବ ନାହିଁ, ତେଣୁ କେବେ ଅନ୍ଧକାର ନାହିଁ। ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା କେବଳ ଏହି ଚେତନାର ଅନୁଭୂତି; ଯାହା ଭିତରେ ଅଛି, ସେ କେବଳ ଏହା ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ନୁହଁ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ଅନ୍ଧକାର ଓ ଆଲୋକ ଦୁଇଁ ରହିତ, ଏହା ଅଜର ନିବାସ; ଏହାକୁ ମନ୍ଦ ଭାଣ୍ଡର ଆକାଶ ଭଳି ଜଣା। ଏହି ଭିତରେ ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହିଛି।