ଏହି ଜଗତର ମହାପ୍ରଳୟ ଆସିଲେ, ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହା ରୂପାନ୍ତରିତ ହେଇ ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ କେଉଁଠି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାଏ। ଏହା ପରେ ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେଟି ଅତି ଶାନ୍ତ ଓ ଗଭୀର; ଏଥିରେ ଆଲୋକ ବା ଅନ୍ଧକାର କିଛି ନୁହେଁ, କିଛି ଅପରିଚିତ ଓ ଅପ୍ରକାଶିତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହିଯାଏ, ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହିଁ ଅବଶିଷ୍ଟ। ଏହା ଶୂନ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହା ଆକାଶ ନୁହେଁ, ଦୃଶ୍ୟ ବା ଦ୍ରଷ୍ଟା ନୁହେଁ, ଏହା ଅନେକ ତତ୍ତ୍ୱ ବା ଏହି ବିଶ୍ୱର ଅନେକ ଉପାଦାନ ଓ ବସ୍ତୁ ନୁହେଁ, ଯେଉଁଠି ଏହା ଅନନ୍ତ ରହିଅଛି। ଏହା ଏମିତି ଏକ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ କିଛି ରୂପରେ ବିବର୍ଣ୍ନ କରିପାରିବି ନାହିଁ; ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣରୁ ଅଧିକ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହା ନ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ନ ନାସ୍ତିତ୍ୱ, ନ ଦୁଇଟି ଏକସାଥି, ନ ଅନୁପସ୍ଥିତି, ଏହା କିଛି ନିବାସ ନୁହେଁ। ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ବସ୍ତୁ ରହିତ, ଅନନ୍ତ, ଅଜର, ମଙ୍ଗଳମୟ; ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ, ଶେଷ କିଛି ନାହିଁ, କିଛି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ, କିଛି କ୍ଷତି ନାହିଁ। ଏହା ଏକ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ଯାହାରେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ମଣି ଓ ହଂସ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେବା ପରି ଆଲୋକିତ ହୁଏ; ଏହି ଏକ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ଦୁଇଟି ର ସ୍ୱରୂପ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଏହାର କାନ, ଜିହ୍ୱା, ନାକ, ଚମ୍ମା, ଚକ୍ଷୁ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସେ ସବୁଠାରେ ଏବଂ ସବୁବେଳେ ଶୁଣିଥାଏ, ଚଖିଥାଏ, ଘ୍ରାଣ କରିଥାଏ, ସ୍ପର୍ଶ କରିଥାଏ, ଦେଖିଥାଏ। ଏହି ଦେବତା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ଦୁଇଟି ର ରୂପକୁ ଆଲୋକିତ କରିଥାନ୍ତି; ଏହି ଦେବତା ଅନନ୍ତ, ଆରମ୍ଭ ହୀନ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଦେଖିଥାନ୍ତି, ଯାହା କଠୋର ଓ ନିର୍ବର୍ଣ୍ଣ। ଯେଉଁ ଜଣେ ଅର୍ଧ ଖୋଲିଥିବା ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଏକ ଚିର ଆଲୋକିତ ଆତ୍ମା ଭାବରେ ଦେଖିଥାନ୍ତି, ଭୂରୁମଧ୍ୟରେ ତାରା ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେବା ପରି, ସେ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ କେବଳ ଅପରାପ୍ତ ଭାବରେ ଦେଖିଥାନ୍ତି। ଯାହା ପାଇଁ ସବୁବେଳେ ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ସବୁ କାରଣ ନାହିଁ, ଏହା ଖରା ଶାଉଣ୍ଡ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ଏହି ବିଶ୍ୱ ଏକ ଫେନ ର ତରଙ୍ଗ ପରି ଜଳ ଉପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ। ଯେଉଁ ଜଣେ ମନର ପାତ୍ରରେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଦୀପ ଅବିରତ ଜଳିଥାଏ, ତାହାର ଆଲୋକ ଏକାଏକି ତିନି ଲୋକକୁ ଆଲୋକିତ କରେ। ଯାହା ବିନା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା ଆଲୋକିତ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ଧକାର ପରି ଲାଗେ; ତାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଏହି ତିନି ଲୋକର ମୃଗମରୀଚିକା ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ। ଯାହାରେ ଏହି ବିଶ୍ୱର ଶ୍ରୀ ଚଳାଚଳ ହେଲେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ, ଏବଂ ନିଶ୍ଚଳ ହେଲେ ଗୁପ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଏହା ଏକ ଦୀପ ଘୂମାଇ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଅଗ୍ନି ଚକ୍ର ପରି। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ, ଅବିନାଶୀ, ସବୁଠାରେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ମହାଆତ୍ମା ଯାହାର ଲୀଳା ହେଉଛି ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ; ଏହି ଚଳାଚଳ ଓ ନିଶ୍ଚଳତା ଦୁଇଟି ର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ। ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପବନ ପରି ସବୁଠାରେ ଚଳାଚଳ ଓ ନିଶ୍ଚଳତା ରୂପେ ବ୍ୟାପି ଅଛି; ଏହା କେବଳ ନାମରେ ବିଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, ତଥାପି ବାସ୍ତବରେ କିଛି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ଏହି ଦେବତା ସବୁବେଳେ ଜାଗି ଅଛନ୍ତି, ସବୁବେଳେ ଶୁଇ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ କିଛି ସମୟ ବା ସ୍ଥାନରେ ଏହି ଦୁଇଟି ନୁହେଁ। ଯାହା ନିଶ୍ଚଳ, ସେ ମଙ୍ଗଳମୟ ଓ ଶାନ୍ତ; ଯାହା ଚଳାଚଳ, ସେ ତିନି ଲୋକର ଅସ୍ତିତ୍ୱ। ଏହି ଦେବତା ଚଳାଚଳ ଓ ନିଶ୍ଚଳତା ର ଲୀଳା ରୂପେ ସବୁ ରୂପକୁ ପୂରଣ କରନ୍ତି। ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧ ଫୁଲ ଶୁଉଁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ, ଧଳା କପଡ଼ର ଧଳା ରଙ୍ଗ ଅଛି କିନ୍ତୁ ଧରିପାରିବି ନାହିଁ; ଏହି ଦେବତା ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଅଛନ୍ତି। ସେ ଅନବୋଳା ହେଲେ ମଧ୍ୟ କଥା କହନ୍ତି, ଚିନ୍ତକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପାଥର ପରି ଅଛନ୍ତି, ଭୋଗି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସବୁବେଳେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, କର୍ତ୍ତା ହେଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ସେ ଅଙ୍ଗ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସବୁ ଅଙ୍ଗ ଅଛନ୍ତି; ହଜାର ହାତ ଓ ଚକ୍ଷୁ ରେ ଅଛନ୍ତି; କିଛିରେ ନିବିସ୍ଥ ନୁହେଁ, ତଥାପି ସେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶକ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର; ମନ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ମନସିକ ଉତ୍ପାଦନ ତାଙ୍କର। ତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖିଲେ ଏହି ସଂସାରର ସର୍ପ ଭୟ ଉପଜେ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ସମସ୍ତ ଭୟ ଏକାଏକି ଦୂର ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଦୀପ ପରି ଏକ ଦିବ୍ୟ ଦ୍ରଷ୍ଟା ରେ କ୍ରିୟା ଘଟେ; ତାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ଚଳାଚଳ ପୂର୍ବକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ତାଙ୍କୁ ଠାରୁ ମାଟି, କପଡ଼, ଅନେକ ବସ୍ତୁ ତରଙ୍ଗ, ଫେନ, ଝାଡ଼, ଚପଳତା ପରି ଉପଜେ। ସେ ଏକାଏକି ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଅନ୍ତି, ଅନେକ ବସ୍ତୁ ର ଭ୍ରମରେ; ସୁନା ଦେଖିବାକୁ ବିଭିନ୍ନ ଆଭୂଷଣ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ। ତୁମେ ଏକ ଆଲୋକର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ; ମୁଁ, ଏହି ଲୋକ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ—ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମାର ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ, ମୁଁ, ଏହି ଲୋକ ନୁହେଁ, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଏକାଏକି। ଏହି ଦେବତା ସେହି ଏକାଏକି ଭିନ୍ନ ଓ ଅଭିନ୍ନ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ, ନଷ୍ଟ ହେବା ପରି; ଜଳରେ ତରଙ୍ଗ ଉପଜିଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଭଳି ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ବିଶ୍ୱ ଅଛି। ତାଙ୍କୁ ଠାରୁ ସମୟର ମାପ, ଦୃଶ୍ୟର ଦୃଶ୍ୟତା, ମନ ଗଣନା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଆଲୋକ ତାଙ୍କ ଆଲୋକରେ ଆଲୋକିତ ହୁଏ। ତୁମେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ, ରୂପ, ରୁଚି, ଘ୍ରାଣ, ସ୍ପର୍ଶ, ଶବ୍ଦ, ଚେତନା ଜାଣିଛ, ସେ ଏହି ଦେବତା; ଏବଂ ତୁମେ ଯେଉଁ ଦ୍ୱାରା ଜାଣିଛ, ସେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦେବତା। ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଦେଖିବା, ଦୃଶ୍ୟର ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଚେତନା ଅଛି, ଓ ଉତ୍ତମ ଜନ, ତାହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରି ତୁମେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରିବ। ଏହି ଦେବତା ଅଜନ୍ମା, ଅଜର, ଅନ୍ଧକାର ଶୂନ୍ୟ, ଚିର, ବ୍ରହ୍ମ, ଅନନ୍ତ, ମଙ୍ଗଳମୟ, ନିର୍ମଳ, ଆରମ୍ଭ ହୀନ, ଅବିଗ୍ରହ, ଅନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ, ଦୋଷ ଶୂନ୍ୟ, ନିର୍ବିକଳ୍ପ, କାରଣର କାରଣ, ଅଜ୍ଞାନ ତାଳିର ଅଭିଜ୍ଞାନ, ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଅଛନ୍ତି। ମହାପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେ ନିର୍ରୂପ; ଏଥିରେ କିଛି ନିସ୍ତାର ନାହିଁ। ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ କିପରି ଶୂନ୍ୟ ହେବ? କିପରି ଏହା ଅନ୍ଦ୍ରିୟ ନୁହେଁ?