ଏକ ଦିନ, ବିଶ୍ରୁତ ଋଷି ବସିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଏକ ଅତି ଗଭୀର ଜ୍ଞାନର କଥା କହିଲେ। ତାଙ୍କ କଥାରେ ଆରମ୍ଭ ହେଲା — ଯେତେବେଳେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦ୍ରଶ୍ୟ, ଦୁଇଟି ଏକ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟରେ ଲୟ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଦ୍ୱିତୀୟତା ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ସେଇ ଅବସ୍ଥାରେ ନିର୍ବାଣ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ରାମ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ: "କିପରି ଏହି ଦ୍ରଶ୍ୟମାନ ଜଗତ ଆସେନାହିଁ, ଏବଂ କିପରି ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ବସିଥାନ୍ତି?" ବସିଷ୍ଠ ଏହି ଜ୍ଞାନ କିପରି ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ, କିପରି ଏହା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହେଲେ ଆଉ କିଛି କରିବା ରହିନଥାଏ — ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଚାହିଲେ। ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ — ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଧରି ଏହି ଅବିଦ୍ୟାର ରୋଗ ମନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ତାହାକୁ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଚିନ୍ତନର ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୁଧୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଡ଼ି ପ୍ରଶାନ୍ତ କରାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଅବିଦ୍ୟାକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କାଟିପାରିବା ଯାଏନାହିଁ; ଏହା ଏକ ଅପରିଶ୍ରମ ମାନ୍ୟା ଉପରେ ଚଢ଼ିବା ଓ ଅବତରିବା ପରି। ଏହିପରି ଅଭ୍ୟାସ, ବିବେକ ଓ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ଜଗତ ନିମିତ୍ତ ମୂଢ଼ତା ପ୍ରଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଏହି କଥାକୁ ବସିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ବୁଝାଇବାକୁ ଏକ ଗଳ୍ପ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ — "ରାମ, ଏହି ଗଳ୍ପ ଶୁଣିଲେ ତୁମେ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ମୁକ୍ତ ହେବ।" ଏବେ ବସିଷ୍ଠ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଲେ: ଯାହା କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ମୁକ୍ତ ଜନ ତାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାନ୍ତି। ଏହି ଜଗତ ମାୟା ଦେଖାଯାଏ ଯେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, କିନ୍ତୁ ତାହାର ନିଜ ଗୁଣ ଅଜନ୍ମ; ଏହି ବିଷୟରେ ବସିଷ୍ଠ ଉତ୍ପତ୍ତି ଖଣ୍ଡରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବେ। ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସମସ୍ତ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ଜଗତ — ଦେବତା, ଦାନବ, କିନ୍ନର — ସମସ୍ତ ରୂପ ଏହି ଜଗତର ଅଂଶ। ବଡ଼ ପ୍ରଳୟ ଆସିଲେ, ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱହୀନ ହୋଇଯାଏ; କେଉଁଠି ଗଲା କିଛି ଜଣାଯାଏନାହିଁ। ତାହା ପରେ ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଓ ଗଭୀର; ତାହାରେ ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ଧାର ନାହିଁ; ଏକ ଅଜଣା, ଅନିର୍ଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ଅନିର୍ମାଣ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ। ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଶୂନ୍ୟ ନୁହେଁ, ଆକାଶ ନୁହେଁ, ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦ୍ରଶ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହି ଅନେକ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ପଦାର୍ଥ ନୁହେଁ — ଏହି ସମସ୍ତ ଅନନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏହା ଏକ ଅପ୍ରତିମ ଗୁଣର ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ଏହାର ରୂପ ରୂପରେ ଭରିଯାଇଛି; ଏହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନୁହେଁ, ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ନୁହେଁ, ଦୁଇଟି ନୁହେଁ, ନାହିଁ ବା ଆଛି — ଏହା ଏକ ନିର୍ବାସ୍ଥାନ। ଏହି ଚିତ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ, ନିର୍ବିକଳ୍ପ, ଅନନ୍ତ, ଅଜର, ଶିବମୟ; ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ, ଶେଷ ନାହିଁ; ଏହା କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନୁହେଁ, ଦୁଃଖ ନୁହେଁ। ଏହି ଚିତ୍ତରେ ଜଗତ ଚମକିଉଠେ — ଦୃଷ୍ଟିରେ ମୁକୁତ ଓ ହଂସ ପରି — ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ଦୁଇଟି ମିଶିଥିବା ଦିବ୍ୟ ଚିତ୍ତ। ଏହି ଦେବତାଙ୍କର କାନ, ଜିଭ, ନାକ, ଚର୍ମ, ଚକ୍ଷୁ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ଏବଂ ସମୟରେ ଶୁଣନ୍ତି, ଚାହନ୍ତି, ଘ୍ରାଣ କରନ୍ତି, ଛୁଇଁନ୍ତି, ଦେଖନ୍ତି। ସେଇ ଅଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱର ରୂପ ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଅନନ୍ତ ଓ ଅନାରମ୍ଭ ଜଗତ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଅଂଶ ଖୋଲା ଚକ୍ଷୁରେ ନିଜ ସ୍ୱ-ସ୍ୱରୂପ ଦେଖିଥାନ୍ତି, ମଧ୍ୟମ କ୍ଷଣ୍ଡର ତାରା ପରି, ସେଉଁଠି ଜଗତ କେବଳ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର କୌଣସି ଅନ୍ୟ କାରଣ ନାହିଁ — ଖରଗୋଷ ର ଶଙ୍ଖ ପରି ଅସ୍ତିତ୍ୱହୀନ — ଏବଂ ଏହି ଜଗତ କେବଳ ପ୍ରଭା ର ଲହରି ପରି ପ୍ରକାଶିତ। ଯେଉଁଠି ଚିତ୍ତ ର ଦୀପ ଅବିରତ ଜଳିଉଠି, ମନ ର ପାତ୍ରରେ, ଏହି ଅଲୋକ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଜଗତ ପ୍ରଭାମୟ ହୁଏ। ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ବିନା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଆଲୋକ ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଅନ୍ଧାର ପରି; ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଉପସ୍ଥିତିରେ ତିନି ଜଗତର ମାୟା ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଚିତ୍ତରେ ଜଗତର ଶ୍ରୀ ଚଳନରେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ, ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଅବସ୍ଥାରେ ଗୁପ୍ତ ହୁଏ — ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଦୀପର ଅଗ୍ନି ଚକ୍ର ପରି। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ, ଅବିନାଶୀ, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ମହା-ଆତ୍ମା, ଜଗତର ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ତାଙ୍କର ଲୀଳା; ଚଳନ ଓ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଦୁଇଟି ତାଙ୍କର ମୂଳ ଗୁଣ। ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପବନ ପରି ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଚଳନ ଓ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଦୁଇଟି ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଗତ; ନାମରେ ବ୍ୟତୀତ, ବାସ୍ତବରେ ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟତା ନାହିଁ। ସେ ସଦା ଜାଗ୍ରତ, ସଦା ସୁପ୍ତ, କିନ୍ତୁ କେବେଉଁଠି କିଏଉଁଠି ନ ସୁପ୍ତ ନ ଜାଗ୍ରତ। ଯାହା ଚଳନ ନିର୍ବିକଳ୍ପ — ଶିବ ଓ ଶାନ୍ତିମୟ; ଚଳନ ତିନି ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ; ଏକ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଚଳନ ଓ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଲୀଳା — ସମସ୍ତ ରୂପରେ ଭରିଯାଇଛି। ଫୁଲର ଗନ୍ଧ ଫୁଲ ଶୁଷ୍କ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, ଧଳା କପଡ଼ର ଧଳା ତାହାରେ ରହିଛି, କିନ୍ତୁ ଧରିପାରିବା ଯାଏନାହିଁ — ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏମିତି। ସେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କଥା କହନ୍ତି; ଚିନ୍ତକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପାଥର ପରି; ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସଦା ତୃପ୍ତ; କର୍ତ୍ତା ହେଲେ, କିନ୍ତୁ କିଛି ନାହିଁ। ଅଙ୍ଗ ବିନା, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗର ମାଳିକ, ହଜାର ହାତ ଓ ଚକ୍ଷୁ; କିଛି ଉପରେ ନିବାସ କରନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶକ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କ୍ରିୟା ତାଙ୍କର; ମନ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ମନର ସମସ୍ତ ଭାବ ତାଙ୍କର। ତାଙ୍କୁ ନ ଜଣାଯିବାରୁ ଏହି ସଂସାର ର ସର୍ପ ଭୟ ଉପଜେ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ସମସ୍ତ ଭୟ ଏକ ଦିନ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ। ବିଶାଳ, ଚମକୁଥିବା ଦ୍ରଷ୍ଟାରେ, ଦୀପ ପରି ନିଶ୍ଚଳ, କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ; ତାଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତିରେ ଚଳନ ଆଗରୁ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ। ତାଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା ମାଟି ଓ ଶୁକ୍ତି ପରି ଅନେକ ପଦାର୍ଥ — ଲହରି, ଫୁଟା, ତୀର, ଫେନ — ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ। ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅନେକ ବସ୍ତୁର ଭ୍ରମରେ ଅନ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ — ସୁବର୍ଣ୍ଣ ନାମରେ କିନ୍ତୁ ଭୂଷଣ, ବାହୁଳି, ଅଙ୍ଗଦ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ।