ଏହି ଜଗତରେ ଯେଉଁ କିଛି ଦେଖାଯାଏ, ଯାହାକୁ ଆମେ ‘ମୁଁ’ ବା ‘ମୋର’ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରୁଛୁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ଦେଖିଲେ ବୁଦ୍ଧି ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷକୁ ପହଞ୍ଚେ– ସେଗୁଡ଼ିକର କୌଣସି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଉତ୍ପତ୍ତି ନାହିଁ, ଏହା ସତ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଦେହର ଅବଦି ଛାଡ଼ି ମୁକ୍ତ ଆତ୍ମାମାନେ ତିନି ଲୋକକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଓ ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ, ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ସୃଷ୍ଟିର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ଥିତିକୁ ଅପେକ୍ଷା କରିଥାଏ। ଯଦି ଏହି ତିନି ଲୋକ ଅଛି, ତେବେ ଏହା ତାଙ୍କର ନିଜ ନିଜ ସତ୍ୟତାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ତିନି ଲୋକର ଅର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଉଠିନାହିଁ, ସେଠାରେ ତିନି ଲୋକର ସ୍ଥିତିକୁ ଅନୁଭବ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ଏବଂ ସେଠାରେ ‘ବ୍ରହ୍ମ’ ଭାବନା ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେବା ନୁହେଁ। ଏହି କାରଣରୁ ସେଠାରେ ଜଗତ ବା କୌଣସି ଅନ୍ୟ ଧାରଣା ଥାଇପାରିବା ନୁହେଁ। ଯିଏ ପ୍ରକୃତ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଛି, ସେଠାରେ ଏହି ଜଗତ କେବଳ ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ, ଶାନ୍ତ, ମାୟାମୟ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ଏକା ଆକାଶପରି ନିର୍ମଳ। ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣା ଉପରେ ନଜର ଦେଲେ ‘ବର୍ଣ୍ଣାତ୍ମକତା’ ବୋଲି କିଛି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ, କେବଳ ସୁନା ଅଛି; ସେପରି ତରଙ୍ଗ ଉପରେ ଦେଖିଲେ ଜଳ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ‘ତରଙ୍ଗତ୍ୱ’ କେବଳ ଦୃଷ୍ଟିର ଭ୍ରମ, ସେଉଠାରେ ସେହି ତରଙ୍ଗତ୍ୱ ପ୍ରକୃତରେ ନାହିଁ। ଯେପରି ବାୟୁ ବ୍ୟତୀତ ଗତି କେଉଁଠି ନାହିଁ, ବାୟୁ ନିଜେ ଗତି; ଏହିପରି ଭାବେ ଜଗତ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଯେପରି ଶୂନ୍ୟତା ଆକାଶର ନିଜସ୍ୱ ଧର୍ମ, ତାପ ମରୁଭୂମିର ଧର୍ମ, ଆଲୋକ ଅଗ୍ନିର ଧର୍ମ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛନ୍ତି ଏହି ତିନି ଲୋକର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱରୂପ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନ ଥିଲେ କିପରି ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ଏହା କେଉଁ ତରହ ଯୁକ୍ତିରେ ଘଟେ, ମୋତେ ସେହି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଉପାୟ ବିଷୟରେ ବୁଝାଇଦିଅ। ଯେତେବେଳେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଏବଂ ଦୃଶ୍ୟ, ଦୁଇଁଠି ଏକାଠି ଲୟ ହୋଇଯାଏ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ସେଠାରେ ଅବସିଷ୍ଟ ହୁଏ ନିର୍ବାଣ। ଏହିପରି ଜଗତ କିପରି ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଆସିନଥାଏ, ବ୍ରହ୍ମ କିପରି ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ବସିଥାଏ, ଏହା କେଉଁ ତରହ ଯୁକ୍ତିରେ ଜଣାଯାଏ ଏବଂ ସ୍ଥିର ହୁଏ, ଏ ବିଷୟରେ ମୋତେ କହ, ଯେତେବେଳେ ଏହା ଜଣାଯିବ, ତେବେ ଆଉ କିଛି କରିବାକୁ ବାକି ରହିବ ନାହିଁ। ଏହି ଭ୍ରମର ରୋଗ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ମନରେ ଦୂଃଖ ଦେଇଛି, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୱେଷଣର ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ସମୂଳ ଉପଶମ କରାଯାଏ। ଏହି ଭ୍ରମ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ସମାପ୍ତ ହେଉନାହିଁ; ଯେପରି ଏକ ମାଳା ଚଢ଼ିବା ଓ ଅବତରିବା ଦୁହିଁଠି ସମାନ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ତେଣୁ ଅଭ୍ୟାସ, ଯୁକ୍ତି ଏବଂ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତ ଭ୍ରମକୁ ଶାନ୍ତ କରାଯାଏ; ଏହି କଥା କିପରି ଘଟେ, ଏହା ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଜାଗୃତି ପାଇଁ ଏକ କଥା କହିବି, ରାମ, ଯଦି ତୁମେ ଏହାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣିବ, ତେବେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ହେବ। ଏବେ ମୁଁ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଭାଗ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ଯେଉଁ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ରାମ, ମୁକ୍ତ ପୁରୁଷ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାନ୍ତି। ଏହି ଜଗତ ଭ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ ଯେଉଁଠି ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଏହି ଜନ୍ମ ନାହିଁ; ଏହି ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଭାଗରେ ଏହାକୁ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଏଠାରେ ଯେଉଁ କିଛି ଦେଖାଯାଏ—ଚଳାଞ୍ଚଳ, ଅଚଳ, ଦେବ, ଦାନବ, କିନ୍ନର, ସମସ୍ତ ରୂପରେ ଏହି ଜଗତ—ସେଗୁଡ଼ିକ ମହାପ୍ରଳୟ କାଳରେ ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲୟ ହୋଇଯାଏ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ କେଉଁଠି ଲୁଚିଯାଏ। ତାପରେ ଯାହା ଅବସିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେ ଗମ୍ଭୀର ଓ ନିଶ୍ଚଳ, ନ ଆଲୋକ ନ ଅନ୍ଧକାର ତାହାକୁ ବ୍ୟାପିଥାଏ; ଏକ ଅନାମା, ଅପ୍ରକାଶିତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହିଯାଏ, ଯାହାକୁ କିଛି ବେଳେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ ନାହିଁ। ଏହା ଶୂନ୍ୟ, ଆକାଶ, ଦୃଶ୍ୟ, ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଦ୍ରବ୍ୟ ବା ତତ୍ତ୍ୱ ନୁହେଁ; ଏହା ଅସୀମ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହା ଏମିତି ଏକ ସ୍ୱରୂପ ଯାହାକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରିବା ନାହିଁ, ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣରୁ ବି ଅଧିକ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହା ନ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ନ ନାସ୍ତିତ୍ୱ, ନ ଉଭୟ, ନ ଅନୁପସ୍ଥିତି, ଏହା କୌଣସି ନିବାସ ନୁହେଁ। ଏହା ନିର୍ମଳ ଚେତନା, ଅବିଷୟୀ, ଅନନ୍ତ, ଅଜର, ମଙ୍ଗଳମୟ; ନ ଆରମ୍ଭ, ନ ମଧ୍ୟ, ନ ଶେଷ, ନ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ, ଏହା ଦୁଃଖରହିତ। ଯେଉଁଠି ଏହି ଜଗତ ମୁକୁର ଓ ହଂସ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ଉଭୟ ଅଛି, ଏହା ଦିବ୍ୟ, ଏହି ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର କାନ୍, ଜିଭ, ନାକ, ଚର୍ମ, ଚକ୍ଷୁ ନାହିଁ, ତଥାପି ସେ ସବୁଠାରେ ଏବଂ ସବୁବେଳେ ଶୁଣନ୍ତି, ଚଖନ୍ତି, ଘ୍ରାଣ କରନ୍ତି, ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି, ଦେଖନ୍ତି। ସେ ଏକା, ଯାହାର ଆଲୋକରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ଅନନ୍ତ, ଆଦିହୀନ ଏହି ଦୁଃସାଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଯିଏ ଅର୍ଧ ଚକ୍ଷୁ ମେଳି ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଏକ ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମା ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି, ଭୂକୁଟି ମଧ୍ୟରେ ତାରା ପରି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେ ଏହି ଜଗତକୁ କେବଳ ମାୟା ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି। ଯାହା ପାଇଁ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ କେବଳ ଜଳ ଉପରେ ତରଙ୍ଗ ପରି ଭାସମାନ, ଯେପରି ଶଶକର ଶୂଙ୍ଗ ନାହିଁ, ସେପରି ଏହି ଜଗତ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଯିଏର ମନ ମଣ୍ଡରେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଦୀପ ସଦା ଜଳିଥାଏ, ସେ ଆଲୋକରେ ତିନି ଲୋକ ଉଜାଗର ହୁଏ। ଯିଏ ଛଡ଼ି ଦେଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ଧକାର ପରି ଦେଖାଯାଏ; ତାଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତିରେ ତିନି ଲୋକର ମୃଗମରୀଚିକା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଜଗତର ମହିମା ଚଳାଞ୍ଚଳତା ରେ ଦେଖାଯାଏ, ନିଶ୍ଚଳତା ରେ ଲୁଚିଯାଏ, ଯେପରି ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ମାଶାଳ ପରି ଆଗୁଁ ଚକ୍ର ଦେଖାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଶୁଦ୍ଧ, ଅବିନାଶୀ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ମହାତ୍ମା ସ୍ୱରୂପ, ଯାହାର ଖେଳ ହେଉଛି ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ଚଳନ ଓ ନିଶ୍ଚଳତା ଉଭୟ।