ଏହି ଉପଦେଶରେ, ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଆପଣା ଆପଣା ଅନେକ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶ ପାଉଛି। ସେଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ଚମକେ, ବିଷ୍ଣୁ ଭାବରେ ତିନି ଲୋକକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ରୁଦ୍ର ଭାବରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଳିନ କରେ, ଏବଂ ପଦ୍ମଭୂ (ବ୍ରହ୍ମା) ଭାବରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଆକାଶ ଭାବରେ ବାୟୁର ଧାରା, ତାରା, ଦେବ, ଦାନବ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରେ; ପର୍ବତ ଭାବରେ ଲୋକପାଳଙ୍କର ନିବାସ ହୁଏ। ପୃଥିବୀ ଭାବରେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ତିନି ଲୋକର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରେ; ଘାସ, ଜଣ୍ଡି, ଲତା ଭାବରେ ଫଳ ଉତ୍ପାଦନ କରେ। ଜଳ ଓ ଅଗ୍ନି ଭାବରେ ଏହି ଚମକେ, ଜ୍ୱଲନ, ଗଳନ ଓ ପ୍ରବାହ କରେ; ଚନ୍ଦ୍ର ଭାବରେ ଅମୃତ ଦେଇଥାଏ, ମୃତ୍ୟୁ ଭାବରେ ବିଷ ଓ ବିପଦ ଦେଇଥାଏ। ଅଲୋକ ଆଶାକୁ ଦେଖାଏ, ଅନ୍ଧାର ଅନ୍ଧତା ବ୍ୟାପି ଦିଏ; ଶୂନ୍ୟତା ଭାବରେ ଏହି ଆକାଶର ସ୍ୱଭାବ ହୁଏ; ପର୍ବତ ଭାବରେ ବ୍ୟାପକ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଚଳିତ ଭାବରେ ମନ ହୁଏ, ଅଚଳ ଭାବରେ ଅଚଳ ରୂପ ନେଏ; ସମୁଦ୍ର ଭାବରେ ପୃଥିବୀକୁ ବ୍ରାସଲେଟ ଭଳି ଆବୃତ କରେ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ ଭାବରେ ଏହି ଅନ୍ତରେ ଆଲୋକ ବ୍ୟାପି ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜଗତର ଭୟ ବହୁ ଉତ୍ପାତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଶାନ୍ତ ରହିଥାଏ। ଏଠି ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଦେଖାଯିବ, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଦେଖାଯାଇଛି—ତିନି କାଳରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ତା ସବୁ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଅଟୁଟ। ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ କିପରି ଏଭଳି ହୁଏ? ମୋର ବୁଝିବାରେ ଅସୁବିଧା ହେଉଛି; ଏହି ଦୃଷ୍ଟି ଲାଭ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ। ଏହିକୁ ମୁକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିକୁ ନିର୍ବାଣ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ; ଏହିକୁ କିପରି ଲାଭ କରାଯାଏ, ଶୁଣ। ଯାହାକୁ 'ମୁଁ' ଓ 'ମୋର' ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ବସ୍ତୁକୁ ବୁଦ୍ଧି ଅଜନ୍ମ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରେ, ଏହା ଦେଖାଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ। ଶରୀରହୀନ ମୁକ୍ତ ଜନେ ତିନି ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ପରେ, ମୁଁ ଭାବୁଛି ସେ ସୃଷ୍ଟିର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ଯଦି ତିନି ଲୋକ ଅଛି, ସେମାନେ ନିଜ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଯାଉ; ଯେଉଁଠି 'ତିନି ଲୋକ'ର ଅର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି—ସେଠି, 'ତିନି ଲୋକ'ର ଅବସ୍ଥା ଯାଉଥିବା ସମୟରେ, 'ବ୍ରହ୍ମନ୍'ର ଧାରଣା କିପରି ଆସିପାରିବ? ତେଣୁ ସେଠି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବିଶ୍ୱ ଧାରଣା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଯିଏ ପ୍ରକୃତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଛି, ସେ ପାଇଁ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ—ଏହି ବିଶ୍ୱ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ—ଅଖଣ୍ଡ, ଶାନ୍ତ, ମାୟା ଭଳି, ଆକାଶ ଭଳି ଶୁଦ୍ଧ। ଯେପରି ବ୍ରାସଲେଟକୁ ଦେଖିବା ସମୟରେ କେବେ 'ବ୍ରାସଲେଟ-ତ୍ୱ' ଦେଖାଯାଏନି, କିନ୍ତୁ ଶୁଦ୍ଧ ସୁନା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଜଳ ଛଡ଼ା ମୁଁ ତରଙ୍ଗରେ କିଛି ଦେଖୁନି; 'ତରଙ୍ଗ-ତ୍ୱ' ତୁମେ ଦେଖୁଛ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଏହା ଅଛିନି। ବାୟୁ ଛଡ଼ା 'ଗତି' କିଛି ନୁହେଁ; ଏହି ବିଶ୍ୱ ବାୟୁ ଭଳି ଗତି, ତେଣୁ ବିଶ୍ୱ ଅଛିନି। ଯେପରି ଶୂନ୍ୟତା ଆକାଶର ସ୍ୱଭାବ, ତାପ ମରୁଭୂମିର ସ୍ୱଭାବ, ଆଲୋକ ଅଗ୍ନିର ସ୍ୱଭାବ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମନ୍ ତିନି ଲୋକର ନିଜ ସ୍ୱଭାବ। ହେ ଋଷି, କିପରି ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତର ଅନୁପସ୍ଥିତି ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ? ଏହି ସର୍ବୋତ୍ତମ ପଦ୍ଧତିକୁ ମୋତେ ବୁଝାନ୍ତୁ। ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ଦୁଇଟି—ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ—ପରସ୍ପର ବିଲିନ ହେଲେ, ଦ୍ୱିତୀୟତା ଶେଷ ହେଲେ, ଯାହା ରହିଯାଏ ତାହା ନିର୍ବାଣ। ତେଣୁ ମୋତେ କୁହ, କିପରି ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତ କଦାପି ସତ୍ୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ କିପରି ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ବସିଥାଏ। ଏହିକୁ କିପରି ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ, ଏବଂ କିପରି ଏହି ଦୃଢ଼ ହୁଏ? ଏହି ଜଣାଯିବା ପରେ, ଅନ୍ୟ କିଛି କରିବା ଅବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ରୋଗ ମନରେ ଦୂଢ଼ ହୋଇ ରହିଛି; ନିଶ୍ଚିତ, ଅନ୍ୱେଷଣ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏହିକୁ ଉପଡ଼ି ଶାନ୍ତ କରାଯାଏ। ଏହିକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ; ପର୍ବତ ଉପରେ ଚଢ଼ିବା ଓ ଅବତରଣ କରିବା ଭଳି ସମାନ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଏହି ହୁଏ। ତେଣୁ ଅଭ୍ୟାସ, ତର୍କ ଓ ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ଜଗତ ଭ୍ରମକୁ ଶାନ୍ତ କରାଯାଏ; କିପରି ଏହି ହୁଏ, ଶୁଣ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ କଥା କୁହିବି, ରାମା, ଜ୍ଞାନ ଜାଗୃତି ପାଇଁ; ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ, ତୁମେ ମୁକ୍ତ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ହେଇପାରିବ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଭାଗ ବୁଝାଇବି; ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ରାମା, ମୁକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ। ଏହି ଜଗତ ଭ୍ରମ ଅଜନ୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଉତ୍ପନ୍ନ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଏହିକୁ ଏବେ ମୁଁ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଭାଗରେ ବୁଝାଇବି। ଏଠି ଯାହା ଦେଖାଯାଏ—ଏହି ଜଗତ, ଚଳିତ କିମ୍ବା ଅଚଳ, ସମସ୍ତ ରୂପରେ, ଦେବ, ଦାନବ, କିନ୍ନର ଦେଖାଯାଏ। ବିଶ୍ୱର ବିଗ୍ରହ ଆସିଲେ, ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ, ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହରାଯାଏ, ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, କେଉଁଠି ଗଲା ଜଣାଯାଏନି। ତାପରେ ଯାହା ରହିଯାଏ, ସେ ଅତି ଗଭୀର ଓ ଶାନ୍ତ; ଏହାରେ ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ଧାର ବ୍ୟାପି ନାହିଁ; ଏକ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅନାମା ଦ୍ରବ୍ୟ ରହିଯାଏ, ସେଇ ଏକମାତ୍ର ଅଛି। ସେ ନ ଶୂନ୍ୟ, ନ ଆକାଶ, ନ ଦୃଶ୍ୟ, ନ ଦ୍ରଷ୍ଟା; ନ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଉପାଦାନ, ଯାହା ଅନନ୍ତରେ ବସିଛି। ଏହିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବା ନାହିଁ, ଏହିର ଆକାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଠାରୁ ଅଧିକ; ଏହା ନ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ନ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ, ନ ଉଭୟ, ନ ଅନୁପସ୍ଥିତି, ଏହା କୌଣସି ନିବାସ ନୁହେଁ। ଏହା ପ୍ରକୃତ ଚେତନା, ଦ୍ରବ୍ୟ ନାହିଁ, ଅନନ୍ତ, ଅଜର, ମଙ୍ଗଳମୟ; ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ, ନିର୍ଭରତା ନାହିଁ, ଦୁଃଖ ନାହିଁ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱରେ ବିଶ୍ୱ ଚମକେ, ମୁକୁଳ ଓ ହଂସ ଭଳି ଦୃଷ୍ଟିରେ; ଏହି ଏହି ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ନୁହେଁ, ଦିବ୍ୟ ଭାବ, ଯାହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ଦୁଇଟି। ସେଠି କାନ, ଜିଭ, ନାକ, ଚର୍ମ, ଚକ୍ଷୁ ନାହିଁ, ତଥାପି ସେ ସମସ୍ତଠି ଏବଂ ସମୟରେ ଶୁଣେ, ଚାଖେ, ଘ୍ରାଣ କରେ, ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ଦେଖେ।