ଏହି ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ ଶାସ୍ତ୍ର ବାଣୀରେ ଜୀବନମୁକ୍ତଙ୍କର ଗୁଣ ଓ ପରମ ମୁକ୍ତିର ଅଦ୍ଭୁତ ଚିତ୍ରଣ ହୋଇଛି। ଯେଉଁ ଲୋକ ଆକର୍ଷଣ, ଦ୍ୱେଷ ଓ ଭୟ ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଅନ୍ତଃକରଣ ଆକାଶ ପରି ସ୍ଫଟିକ ଓ ନିର୍ମଳ ରହେ, ସେହିଁ ହେଉଛନ୍ତି ଜୀବନମୁକ୍ତ। ଯେଉଁଠାରେ ‘ମୁଁ’ ବୋଧ ନାହିଁ, ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧି ଅଳିପ୍ତ ଓ ନିର୍ମଳ, କାମ କରୁଛନ୍ତି କି ନାହିଁ, ସେଉଁ ଜୀବନମୁକ୍ତ। ଯିଏ ନିଜ ଚକ୍ଷୁ ମେଳିବା-ଖୋଲିବା ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଲୟକୁ ଆକାଶ ପରି ଦେଖନ୍ତି, ସେଉଁ ମୁକ୍ତ ହେଉଛନ୍ତି। ଯିଏ ଭୋଗୀ ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି କିନ୍ତୁ ଭୋଗୀ ନୁହଁନ୍ତି, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ବିଲୀନ, ଜାଗ୍ରତ ହେଉଥିବା ସ୍ୱପ୍ନଦର୍ଶୀ ପରି ଅନ୍ତଃରେ ନିବିଡ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଥାନ୍ତି, ସେଉଁ ହେଉଛନ୍ତି ଜୀବନମୁକ୍ତ। ଯିଏ ଦୃଷ୍ଟା ହେଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦୃଷ୍ଟା ନୁହଁନ୍ତି, ଜୀବନ୍ତ କିନ୍ତୁ ମୃତ ପରି, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ସତ୍ୱେ ଚଳନ୍ତି ପାହାଡ଼ ପରି ଅଚଳ, ସେଉଁ ମୁକ୍ତ। ଯିଏ ପ୍ରପଞ୍ଚକୁ ଦୂର କରନ୍ତି ନାହିଁ, ପ୍ରପଞ୍ଚ ତାଙ୍କୁ ଦୂର କରେ ନାହିଁ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ, ସେଉଁ ହେଉଛନ୍ତି ଜୀବନମୁକ୍ତ। ଯିଏ ପ୍ରପଞ୍ଚୀୟ ଗଣନାରୁ ଶାନ୍ତ, ଅଂଶ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିରଂଶ, ମନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅମାନସିକ, ସେଉଁ ହେଉଛନ୍ତି ମୁକ୍ତ। ଯିଏ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଶିତଳ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଆତ୍ମା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦୟାମୟ, ସେଉଁ ଜୀବନମୁକ୍ତ। ଏମିତି ଜୀବନମୁକ୍ତ ତାଙ୍କର ଦେହ ଅନ୍ତେ କାଳର ପ୍ରଭାବରେ ଶରୀର ନାଶ ହେଲେ, ସେଉଁ ଚେତନା ଦେହଶୂନ୍ୟ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଯେପରି ବାୟୁ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଦେହଶୂନ୍ୟ ମୁକ୍ତ ପୁନଃ ଉଦୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଲୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ନ ଅସ୍ତି, ନ ନାସ୍ତି, ନ ଦୂର, ନ ନିକଟ, ନ 'ମୁଁ', ନ 'ଅନ୍ୟ'। ସେହି ଚେତନା ସୂର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ, ବିଷ୍ଣୁ ହୋଇ ତିନି ଲୋକକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ରୁଦ୍ର ହୋଇ ସମସ୍ତ କୁ ବିଲୟ କରେ, ପଦ୍ମଭୂ (ବ୍ରହ୍ମା) ହୋଇ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହି ଚେତନା ଆକାଶ ହୋଇ ବାୟୁ, ତାରା, ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରେ; ପାହାଡ଼ ହୋଇ ଲୋକପାଳଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ହୁଏ। ଭୂମି ହୋଇ ଏହି ତିନି ଲୋକକୁ ଧାରଣ କରେ, ଘାସ, ଜଡି, ଲତା ହୋଇ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଜଳ ଓ ଅଗ୍ନି ରୂପେ ଜ୍ୱଳିଥାଏ, ଗଳିଥାଏ, ବହିଯାଏ; ଚନ୍ଦ୍ର ହୋଇ ଅମୃତ ଦେଉଛି, ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇ ବିଷ ଓ ବିପଦ ଦେଉଛି। ଆଲୋକ ହୋଇ ଆଶା ଦେଉଛି, ଅନ୍ଧକାର ହୋଇ ଅନ୍ଧତା ଦେଉଛି; ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ଆକାଶର ସ୍ୱଭାବ ହୁଏ, ପାହାଡ଼ ହୋଇ ବାଧା ଦେଉଛି। ଚେତନା ଚଳନ୍ତିକୁ ମନର ରୂପେ, ଅଚଳକୁ ଅଚଳର ରୂପେ, ସାଗର ହୋଇ ପୃଥିବୀକୁ ରେଖାରେ ଘେରିଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ ହୋଇ ଭିତରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ଅପାର ଭୟର ତରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ଶାନ୍ତ ରହନ୍ତି। ଏଠାରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଦେଖାଯିବ, କିମ୍ବା ଯାହା ଦେଖାଯାଇଛି—ତିନି କାଳରେ ଯାହା ଦୃଶ୍ୟ—ସେ ସବୁ ଏହି ଚେତନା ଅଟୁଟ ଏକାତ୍ମ। ଏହି ଅବସ୍ଥା କିପରି ହୁଏ, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ? ମୋର ମନ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଅସ୍ଥିର; ଏହି ଦୃଷ୍ଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଅଗ୍ରହଣୀୟ। ଏହି ହେଉଛି ମୁକ୍ତି, ଓ ରାମ; ଏହି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ। ଏହି ନିର୍ବାଣ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏହା କିପରି ଲାଭ ହୁଏ, ଶୁଣ। ଯାହା ଦୃଶ୍ୟରେ ‘ମୁଁ’ ଓ ‘ମୋର’ ବୋଧ ଥାଏ, ତାହା ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଅଜନ୍ମ ବୋଧ କରାଯାଏ, ଯଦ୍ୟପି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଦେହଶୂନ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ ଲୋକେ ତିନି ଲୋକକୁ ଲାଭ କରନ୍ତି, ଓ ଜ୍ଞାନୀ, ସେମାନେ ସୃଷ୍ଟି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାନ୍ତି। ତିନି ଲୋକ ଥିଲେ ସେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଚାଲିବ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ‘ତିନି ଲୋକ’ ବୋଧ ଉଠେ ନାହିଁ— ସେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ତିନି ଲୋକର ଅବସ୍ଥା ଉପଲବ୍ଧ, ସେଉଁଠି ‘ବ୍ରହ୍ମ’ ବୋଧ କେମିତି ଉଠିପାରିବ? ତେଣୁ ଏଠି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରପଞ୍ଚ ଧାରଣା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଯିଏ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଛି, ସେ ଜାଣେ—ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରପଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ ଛଡ଼ା କିଛି ନୁହେଁ—ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଶାନ୍ତ, ମାୟାମୟ, ଆକାଶ ପରି ଶୁଦ୍ଧ। ଯେପରି ଏକ ସୁନାର ବାହୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ, ‘ବାହୁଡ଼ିତ୍ୱ’ କିଛି ନାହିଁ, ସେଠି କେବଳ ସୁନା ଅଛି; ସେପରି ଜଳ ଛଡ଼ା ତୁମେ ତରଙ୍ଗରେ କିଛି ଦେଖ ନାହିଁ; ‘ତରଙ୍ଗତ୍ୱ’ କେବଳ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଦେଖନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ସେଠି ନାହିଁ। ବାୟୁ ଛଡ଼ା ‘ଚଳନ’ କିଛି ନାହିଁ; ବାୟୁ ହେଉଛି ଚଳନ ଏବଂ ଏହିପରି ଜଗତ ନାହିଁ। ଯେପରି ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶର ସ୍ୱଭାବ, ତାପ ବିଲାୟତର ସ୍ୱଭାବ, ଆଲୋକ ଅଗ୍ନିର ସ୍ୱଭାବ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମ ତିନି ଲୋକର ନିଜ ସ୍ୱଭାବ। ଏହି ଜଗତ ଦୃଷ୍ଟିର ଶୂନ୍ୟତା କିପରି ମୁକ୍ତିକୁ ଦେଉଛି, ଓ ମହାର୍ଷି? ଏହାର ଉତ୍ତମ ପଦ୍ଧତିକୁ ମୋତେ କୃପା କରି ଶିଖାନ୍ତୁ। ଯେତେବେଳେ ଦୃଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଦୁଇଁ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବେ ବିଲୟ ହୁଏ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଶେଷ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ନିର୍ବାଣ ରହିଯାଏ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତ କେଉଁ ଭାବେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପାଉ ନାହିଁ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମ କିପରି ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ବସିଥାଏ, ଏହି ବିଷୟ ମୋତେ କହ। ଏହା କିପରି ତର୍କ ଓ ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ, କିପରି ଏହା ସ୍ଥିର ହୁଏ? ଏହା ଜଣାଯିବା ପରେ ଅନ୍ୟ କିଛି କରିବା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ ନାହିଁ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ରୋଗ ମନରେ ଗଢ଼ିଯାଇଛି; ନିର୍ଣୟ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଶେଷ ଓ ଶାନ୍ତ କରାଯାଏ। ଏହି ଅଭିଧାନ ସେହି ମହୁର୍ତ୍ତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନାଶ କରିପାରିବା ନୁହେଁ; ଯେପରି ପ୍ରୟାସରେ ଉପରକୁ ଓ ତଳକୁ ପାହାଡ଼ ଚଢ଼ିବା-ଅଉଥିବା ମଧ୍ୟରେ ସମାନ ଶ୍ରମ ଲାଗିଥାଏ। ତେଣୁ ଅଭ୍ୟାସ, ତର୍କ ଓ ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚ ମୂଢ଼ତା ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଏହିପରି କିପରି ହୁଏ, ଏବେ ମୁଁ କହିବି। ଏକ କଥା କହିବି, ଓ ରାମ, ଜ୍ଞାନ ଜାଗ୍ରତି ପାଇଁ; ଏହାକୁ ଶୁଣିଲେ ତୁମେ ମୁକ୍ତ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ହେବ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଉତ୍ପତ୍ତି ଅଧ୍ୟାୟ ବିସ୍ତାର କରି କହିବି; ଯାହା କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଓ ରାମ, ମୁକ୍ତଜନ ସେଉଁଠି ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ।