ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବଡ଼ ସ୍ନେହ ଓ ଭାବନାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ମହାମୁନି କୌଶିକ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ— “ତୁମେ ଯେଉଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲ, ‘ମୁଁ ଏହା କରିବି’ ବୋଲି, ଏବେ ସେହି ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ; ସିଂହ ପରାକ୍ରମ ଥିବା ସତ୍ୱେ, ଏବେ ମୃଗ ସଦୃଶ ଭାବକୁ ଅନୁଭବ କରୁଛ। ଏହି ପ୍ରକାର ଚରିତ୍ର ପ୍ରସ୍ତାନ ରଘୁବଂଶର ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଶୀତଳ ଚନ୍ଦ୍ରରୁ କେବେ କଳା କିରଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି। ରାଜା, ଯଦି ତୁମେ ଏହା କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଯେପରି ଆସିଥିଲି, ସେପରି ଚାଲିଯିବି; କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ, ତୁମର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କ ପରିବାର ସହ ଖୁସି ରୁହନ୍ତୁ।” ଏପରି କହି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାତ୍ମା କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିବାବେଳେ, ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ କମ୍ପି ଉଠିଲା, ଦେବତାମାନେ ଭୟରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ବିଶ୍ୱମିତ୍ରଙ୍କ ଅତିରିକ୍ତ କ୍ରୋଧ ଦେଖି, ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତି ମିତ୍ର ଏବଂ ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠ, ଧୈର୍ୟ ଧରି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ଜ୍ଞାନବାନ ହୋଇ, ଏହିପରି କହିଲେ— “ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ତୁମେ, ଧର୍ମର ଅନ୍ୟ ଏକ ଅବତାର ସମାନ; ଦଶରଥ, ତୁମ ମହିମା ଏବଂ ଗୁଣ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତୁମେ ବିଚାରଶୀଳ ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଦୃଢ଼ ଥିଲେ, ଧର୍ମକୁ କେବେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ମୁନିଙ୍କ କଥାରେ ଚଳିତ ହେବା ଉଚିତ। ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଧର୍ମରେ ପ୍ରଶଂସିତ ଥିବା ତୁମେ, ସ୍ବଧର୍ମକୁ ପାଳନ କର; କେବେ ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯଦି ରାଜା, ତୁମେ ‘ମୁଁ କରିବି’ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲେ ଏବଂ ଏହା ପୂରଣ କରିନାହାଁ, ତେବେ ତୁମର ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଓ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ନଷ୍ଟ ହେଉଛି; ଏହିକାରଣରେ ରାମଙ୍କୁ ପଠାନ୍ତୁ। ସିଂହ ସଦୃଶ ନରେଶଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଥିବା ବେଳେ, ଯେପରି ଅମୃତକୁ ଅଗ୍ନି ରକ୍ଷା କରେ, ତେପରି ରାକ୍ଷସମାନେ ଚାହିଁଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ କିଛି କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଯଦିଓ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଅସ୍ତ୍ର ନାହିଁ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଦଶରଥ, ଯଦି ତୁମେ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରିନାହାଁ, ତେବେ ଆଉ କିଏ ପାଳନ କରିପାରିବ? ସମସ୍ତ ଜୀବ ତୁମର ଆଚରଣର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସୀମାକୁ କେବେ ଛାଡ଼ି ନାହାନ୍ତି; ତୁମେ ଏଠି ସେହି ସୀମା ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଧର୍ମର ଅବତାର, ସମସ୍ତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ; ଜଗତରେ ବୁଦ୍ଧିରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ତପସ୍ୟାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିଷ୍ଠାବାନ। ତିନି ଲୋକରେ, ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ସେ ବହୁତ ଅସ୍ତ୍ର ଜାଣନ୍ତି; ଏପରି ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ନାହିଁ, ଏବଂ କେବେ ହେବ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଦେବ ଋଷି, ଅମର, ଦାନବ, ନାଗ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ—କେହି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସମାନ ନୁହନ୍ତି, ରାଜା। ଏକ ଅପରିମିତ ଅସ୍ତ୍ର, ଯାହା ଅନ୍ୟମାନେ ଜୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ପୂର୍ବେ ତାଙ୍କୁ ଭୃଶାଶ୍ୱ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ସମୟରେ ଦେଇଥିଲେ। ଭୃଶାଶ୍ୱଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ପ୍ରଜାପତିର ସନ୍ତାନ ସମାନ, ତାଙ୍କ ସହ ଚଲିଥିଲେ—ସେମାନେ ବୀର, ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଅତି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ। ଦକ୍ଷଙ୍କ ଦୁଇ ଝିଅ, ଜୟା ଓ ସୁପ୍ରଭା, ଦୁହିଁଝିଅ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଓ କମଳା କଟିଥିଲେ—ସେମାନଙ୍କର ଏକଶଏ ସନ୍ତାନ ଅତି ଦୁର୍ଜୟ ଥିଲେ। ଜୟା, ପୂର୍ବେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଵର ପାଇଁ, ପଞ୍ଚାଶି ପୁଅ ପ୍ରସବ କଲେ; ସେମାନେ ଅବିନାଶୀ, ଇଚ୍ଛାମତେ ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରୁଥିଲେ, ଅସୁର ସେନାକୁ ବିନାଶ କରିବା ପାଇଁ। ସୁପ୍ରଭା ମଧ୍ୟ ପଞ୍ଚାଶି ଅପୂର୍ବ ପୁଅ ପ୍ରସବ କଲେ, ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଳଶାଳୀ, ଅଜୟ, ସଂଘର୍ଷ ନାମରେ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହିପରି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନିଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ତେଜସ୍ୱିତା; ତେଣୁ ରାମଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ ମନ ଦୁବଳ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଏହି ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମୁନି ନିକଟରେ ଥିବାବେଳେ, ମୃତ୍ୟୁ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକ ଅମରତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଭ୍ରମିତ ମନୁଷ୍ୟ ପରି ଆଶାହୀନ ହେବେ ନାହିଁ। ବସିଷ୍ଠ ଏପରି କହିବା ପରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ନିଜ ପୁଅକୁ ପଠାଇବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ସେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଏକାସାଥି ସମ୍ମାନିତ କରି ଡାକିଲେ। ଦ୍ୱାରପାଳଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ— “ଏ ଦ୍ୱାରପାଳ, ମୁନିଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବିରାଟ୍ ଭୁଜାବଳୀ ଓ ସତ୍ୟବୀର ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବିଳମ୍ବ ବିନା ଆଣ।” ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଇଁ, ଦ୍ୱାରପାଳ ତୁରନ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ଖୁବ୍ ସିଘ୍ରେ ଫେରି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ— “ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦଳନ କରିଥିବା ରାମ ନିଜ କମ୍ରାରେ ବସିଛନ୍ତି, ରାତିରେ ପଦ୍ମରେ ବସିଥିବା ମଧୁମକ୍ଷୀ ପରି ବିଷଣ୍ଣ ଅଛନ୍ତି। ସେ କହିଛନ୍ତି, ‘ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଆସିବି’, ଏବଂ ଏକାକି ଚିନ୍ତାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଅଛନ୍ତି; ମନ ଦୁଃଖିତ, କାହାଙ୍କ ସହ ରୁହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁନାହାନ୍ତି।” ଏପରି ଶୁଣି, ରାଜା ରାମଙ୍କ ସମସ୍ତ ସହଚରଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଲେ ଓ ଏକ ପରେ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “ରାମ କିପରି ଅଛନ୍ତି, କେମିତି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି?” ରାମଙ୍କ ଦାସ, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ— “ପ୍ରଭୁ, ଆମେ ମାନେ ସେଇ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଶରୀର ଧାରଣ କରି ଅଛୁ; ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଲାନ୍ତିରେ ଅଛୁ। ଯେଉଁ ଦିନ ରାମ, ପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା, ମୁନିମାନଙ୍କ ସହ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରୁ ଫେରିଲେ, ସେଠୁ ତାଙ୍କ ମନ ଅଶାନ୍ତ ଅଛି। ଆମେ ଅନେକ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୁହଁ ଅନ୍ଧାର ରହିଥାଏ, କିମ୍ବା କେବେ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ସ୍ନାନ କରି, ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା କରି, ଶିଷ୍ଟାଚାର ଅନୁସରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଦେହ କ୍ଲାନ୍ତ ରହିଥାଏ; ଆମେ ବୋଲିଲେ ମଧ୍ୟ, ତିନି ଏକାନ୍ତ ତୃପ୍ତି ସହ ଖାଇନାହାନ୍ତି। ଅନ୍ତଃପୁରର ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦୋଳାରେ ଦୋଳାଇ ଖେଳ ଦେଉଛନ୍ତି, ତଥାପି ସେମାନଙ୍କ ସହ ଖେଳ ନାହାନ୍ତି, ପୃଥିବୀର ଆନନ୍ଦକୁ ଅବହେଳା କରୁଥିବା ଚାଟକ ପକ୍ଷୀ ପରି। ରତ୍ନ ଓ ମୋତିର କଙ୍କଣ ଓ ବାହୁଳି ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଶ ଭୂମିକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଯିବା ମନୁଷ୍ୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ।