ଏହି ପବିତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି—ଯେପରି ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଔଷଧ ପିଇଲେ ଶରୀରରେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟର ଅନୁଭୂତି ସିଧାସଳଖ ଭାବେ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଜାଣିଲେ ଜୀବନ ଥିବାବେଳେ ମୁକ୍ତିର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଏହା କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମାନେ ଲୋକେ ନିଜେ ନିଜେ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରିଥାନ୍ତି; ଆମେ କୌଣସି ଶାପ କିମ୍ବା ଆଶୀର୍ବାଦ ପରି ଏହି କଥା କହି ଦେଉନାହିଁ, ଏହା ଏକ ସ୍ୱାଭାବିକ ଅନୁଭୂତି। ଏହି ସଂସାରିକ ଦୁଃଖ କେବଳ ଆତ୍ମ-ଚିନ୍ତନର ମହାସଙ୍ଗାତ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତି ପାଏ; ଧନ, ଦାନ, ତପ, ବେଦାଭ୍ୟାସ କିମ୍ବା ଅନେକ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଶାନ୍ତି ପାଏ ନାହିଁ, ଯଦି ଆତ୍ମ-ଚିନ୍ତନ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଚିନ୍ତନରେ ମନକୁ ଦୃଢ଼ କରିଛନ୍ତି, ପ୍ରାଣକୁ ଏହି ଚିନ୍ତନରେ ଆସ୍ଥିର କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଏକାପରେ ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କୁ ଜାଗୃତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା ଏହି ଆନନ୍ଦରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଭଳି ଜ୍ଞାନରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଥିବା ଲୋକମାନେ, ଆତ୍ମ-ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜୀବନ ଥିବାବେଳେ ମୁକ୍ତିର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଶରୀର ଶୂନ୍ୟ ମୁକ୍ତି (ବିଦେହମୁକ୍ତି) ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଏଉଁବେଳେ, ରାମ ନିମ୍ନପ୍ରକାର ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି: "ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଜୀବନ ଥିବାବେଳେ ମୁକ୍ତ ଓ ଶରୀର ପରେ ମୁକ୍ତ ହେବାର ଲକ୍ଷଣ କ'ଣ? ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଓ ଯୁକ୍ତି ଅନୁସାରେ ପ୍ରୟାସ କରିବାକୁ ଚାହେଁ।" ତେଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ: ଯେଉଁ ଲୋକ ପାଇଁ ସଂସାର ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାଇ, ଆକାଶ ପରି ଅବିଚଳ ଅଟୁଟ ଥାଏ—ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଜୀବନମୁକ୍ତ। ଯିଏ ଜ୍ଞାନରେ ଦୃଢ଼, ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ମଧ୍ୟ ଜାଗ୍ରତ, ସେ କେବଳ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି—ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଜୀବନମୁକ୍ତ। ଯିଏଙ୍କର ମୁହଁର ଅଭିଭାସ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ ଉଦୟ କିମ୍ବା ଅସ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ଯିଏ ଯାହା ଆସୁ, ଯେପରି ଅଛନ୍ତି, ସେପରି ଅଛନ୍ତି—ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଜୀବନମୁକ୍ତ। ଯିଏ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଚେତନ, ଯାଙ୍କ ପାଇଁ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ନାହିଁ, ଯିଏଙ୍କର ଚେତନା ଅନୁଭୂତିର ଚିହ୍ନ ନାହିଁ—ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଜୀବନମୁକ୍ତ। ଯିଏ ରାଗ, ଦ୍ୱେଷ, ଭୟ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ଆକାଶ ପରି ସ୍ୱଚ୍ଛ ଅଛନ୍ତି—ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଜୀବନମୁକ୍ତ। ଯିଏଙ୍କର 'ମୁଁ' ଭାବ ନାହିଁ, ଯିଏଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଅପରିଷ୍କୃତ, କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି କିମ୍ବା ନ କରନ୍ତି—ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଜୀବନମୁକ୍ତ। ଯିଏ ଚକ୍ଷୁର ଖୋଲିବା-ବନ୍ଦ କରିବାରେ ସଂସାରର ସୃଷ୍ଟି ଓ ଲୟକୁ ଆକାଶ ପରି ଦେଖନ୍ତି—ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଜୀବନମୁକ୍ତ। ଯିଏ ଭୋଗୀ ମଧ୍ୟ ନୁହଁ, କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ଅଛନ୍ତି, ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଜାଗ୍ରତ ପରି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ—ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଜୀବନମୁକ୍ତ। ଯିଏ ସଦା ଦ୍ରଷ୍ଟା ମଧ୍ୟ ଦ୍ରଷ୍ଟା ନୁହଁ, ଜୀବନ୍ତ ମଧ୍ୟ ମୃତ ପରି, ସଂସାରରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି କିନ୍ତୁ ପାହାଡ଼ ପରି ଅଚଳ—ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଜୀବନମୁକ୍ତ। ଯିଏଙ୍କୁ ସଂସାର ତ୍ୟାଗ କରେନାହିଁ, ସେ ମଧ୍ୟ ସଂସାରକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯିଏ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ—ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଜୀବନମୁକ୍ତ। ଯିଏଙ୍କର ସଂସାରିକ ଗଣନା ଶାନ୍ତ, ଅଂଶ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିରଂଶ, ମନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନଶୂନ୍ୟ—ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଜୀବନମୁକ୍ତ। ଯିଏ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୀତଳ ଅଛନ୍ତି, ଯାଙ୍କର ଆତ୍ମା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ—ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଜୀବନମୁକ୍ତ। ଏହି ଜୀବନମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡ଼ି, ଶରୀର ନାଶ ହେଲେ, ଚେତନା ବିଦେହମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯେପରି ବାୟୁ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ବିଦେହମୁକ୍ତିରେ, ସେ ଉଦୟ କରେନାହିଁ, ଅସ୍ତ କରେନାହିଁ, ନାଶ ହୁଏନାହିଁ; ସେ ନ ଅସ୍ତି, ନ ନାସ୍ତି, ନ ଦୂର, ନ ନିକଟ, ନ 'ମୁଁ', ନ 'ମୁଁ ନୁହଁ'। ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ଜ୍ୟୋତି ଦେଇଥାଏ; ବିଷ୍ଣୁ ହୋଇ ତିନି ଲୋକକୁ ରକ୍ଷା କରେ; ରୁଦ୍ର ହୋଇ ସମସ୍ତକୁ ଲୟ କରେ; ପଦ୍ମଭୂ (ବ୍ରହ୍ମା) ହୋଇ ସମସ୍ତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହି ଚେତନା ଆକାଶ ହୋଇ ବାୟୁ, ତାରା, ଦେବତା-ଦାନବଙ୍କୁ ଧାରଣ କରେ; ପାହାଡ଼ ହୋଇ ଲୋକପାଳଙ୍କ ନିବାସ ହୁଏ। ଭୂମି ହୋଇ ଏହି ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ଧାରଣ କରେ; ଘାସ, ଜଡି, ଲତା ହୋଇ ଫଳ ଦିଏ। ପାଣି ଓ ଅଗ୍ନି ରୂପେ ଜ୍ଵଳି, ଗଳି, ବହିଥାଏ; ଚନ୍ଦ୍ର ରୂପେ ଅମୃତ ଦିଏ, ମୃତ୍ୟୁ ରୂପେ ବିଷ ଓ ବିପଦ ଦିଏ। ଜ୍ୟୋତି ଆଶା ଦେଖାଏ, ଅନ୍ଧକାର ଅନ୍ଧତା ଦିଏ; ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ଆକାଶର ସ୍ୱଭାବ ହୁଏ; ପାହାଡ଼ ହୋଇ ବଢ଼ିଆ ବାଧା ଦିଏ। ଚେତନା ଚଳନଶୀଳକୁ ମନରୂପେ, ଅଚଳକୁ ଅଚଳରୂପେ କରେ; ସମୁଦ୍ର ହୋଇ ପୃଥିବୀକୁ ରେଖା ପରି ଘେରି ରଖେ। ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରୂପେ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୟୋତି ପ୍ରକାଶ କରି, ସଂସାରର ଭୟ ଝରଣା ଚାଲିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ଅଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଦେଖାଯିବ, କିମ୍ବା ଯାହା ଦେଖାଯାଇଛି—ତିନି କାଳରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ—ସେ ସବୁ କିଛି କେବଳ ସେ ଚେତନା ମାତ୍ର। "କିପରି ଏହା ଏପରି ହୁଏ, ବ୍ରାହ୍ମଣ? ମୋର ବୁଝିବାରେ ଅସୁବିଧା ହେଉଛି; ଏହି ଦୃଷ୍ଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ, ଧରିବା ଦୁଷ୍କର—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।" ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ମୁକ୍ତି କୁହାଯାଏ, ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମ କୁହାଯାଏ; ଏହି ନିର୍ବାଣ ହେଉଛି, ଶୁଣ, କିପରି ଏହା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଯାହାକୁ 'ମୁଁ' ଓ 'ମୋର' ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଇ ପଦାର୍ଥକୁ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଅଜନ୍ମା ଭାବରେ ଜାଣିବା ଦରକାର, ଯଦିଓ ଏହା ଦେଖାଯାଏ। ବିଦେହମୁକ୍ତ ଲୋକେ ତିନି ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ମୁଁ ଭାବୁଛି ସେମାନେ ସୃଷ୍ଟିର ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ତିନି ଲୋକ ଥିଲେ ତାଙ୍କର ନିଜ ଉପଲବ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତୁ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି 'ତିନି ଲୋକ' ଭାବ ଉପସ୍ଥିତ ନାହିଁ— ସେଉଁଠି ଯେଉଁଠି 'ତିନି ଲୋକ' ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ, ସେଠି 'ବ୍ରହ୍ମ' ଭାବ କେମିତି ଆସିପାରେ? ତେଣୁ, ଏଠି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସଂସାର ଧାରଣା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।