ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ଗୁରୁ ବଶିଷ୍ଠ ଭଗ୍ନ ହୃଦୟ ରାମଙ୍କୁ ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ— ଯେଉଁ ଲୋକ କୌଣସି ଲକ୍ଷ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି ଏବଂ ତାହା ପାଇଁ ଅନୁସୂଚନା ଅନୁସାରେ ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସେହି ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି—ଯଦି ମଧ୍ୟରେ କ୍ଳାନ୍ତି ଆସି ଫେରିଯିବେ ନାହିଁ। ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ, “ହେ ରାମ, ଯଦି ତୁମେ ସଦାଚାରୀ ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ରୁହିବାକୁ ଓ ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ପାଠ କରିବାକୁ ନିଷ୍ଠା କରିବ, ତେବେ ମାସ ନୁହେଁ, କିଛି ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।" ତା’ପରେ ରାମ ପଚାରିଲେ, “ହେ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପାଇଁ କେଉଁ ମୂଳ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଛି, ଯାହା ଜାଣିଲେ ଦୁଃଖ ଶେଷ ହୁଏ?” ବଶିଷ୍ଠ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଯେଉଁମାନେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ନିଷ୍ଠା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଇଁ ଏହି ମହା ରାମାୟଣ ଶାସ୍ତ୍ର ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉପଖ୍ୟାନରୁ ଉଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏହିଠାରେ ସମସ୍ତ ଇତିହାସର ସାର ଦିଆଯାଇଛି।" ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଜୀବନେ ମୁକ୍ତିର ସ୍ଥିତି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି, ଏହା ସ୍ୱୟଂ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଉଦ୍ଭବିତ। ଯେତେବେଳେ ଜିଜ୍ଞାସା ଦ୍ୱାରା ଜଗତକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରାଯାଏ, ଦୃଶ୍ୟମାନ ବିଶ୍ୱ ମିଶିଯାଏ—ଏହା ସେପରି, ଯେପରି ଜଣେ ସ୍ୱପ୍ନକୁ ଚିହ୍ନିଲେ ସ୍ୱପ୍ନ ଦୃଶ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ। ଏଠାରେ ଯାହା ଅଛି, ସେହି ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଯାହା ଏଠାରେ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନବିଦ୍ୟାର ଧାତୁ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ। ଯେଉଁ କେହି ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ପ୍ରତିଦିନ ଶୁଣନ୍ତି, ସେ ଶିଶୁ ହେଉ କି, ସେ ଉଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ମନ ଲାଭ କରନ୍ତି—ଏହିଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯଦି କାହାର ମନ ପୂର୍ବ ଅପକର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅପରିପକ୍ୱ, ଏହା ରୁଚି ନ ଦେଉଛି, ସେ ଚାହିଁଲେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜ୍ଞାନ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କରିପାରିବ। ଏଠାରେ ଜୀବନେ ମୁକ୍ତିର ସ୍ଥିତି ସାକ୍ଷାତ୍ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଔଷଧ ପିଇଲେ ଶାରୀରିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଶୁଣିଲେ ଶ୍ରୋତା ନିଜେ ଏହି ଦ୍ୱାରା ଜାଣିପାରନ୍ତି; ଏହି କଥା ଆମେ ମନଘଡ଼ନା କରି କହିନାହିଁ, ନ ଶାପ ଦେଉଛୁ, ନ ବର ଦେଉଛୁ। ଏହି ସଂସାରିକ ଦୁଃଖ କେବଳ ଆତ୍ମ-ଚିନ୍ତନର ମହା ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତି ହୁଏ; ଧନ, ଦାନ, ତପ, ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କିମ୍ବା ଶତଶଃ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ଯେଉଁମାନେ ଏହିପରି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ନିମଗ୍ନ, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଏହାରେ ନିଶ୍ଚଳ, ଏବଂ ଏହି କଥା ନିତ୍ୟ ଚର୍ଚ୍ଚା କରି ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରୁତ କରନ୍ତି—ସେମାନେ ଶାନ୍ତି ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ଅନ୍ୱେଷଣ କରୁଥିବା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜୀବନେ ମୁକ୍ତିର ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଭୂତାତ୍ମକ ମୁକ୍ତି ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ତେବେ ରାମ ପଚାରିଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଜୀବନେ ମୁକ୍ତ ଓ ଦେହମୁକ୍ତ ପୁରୁଷଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ କ’ଣ? ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହିପରି ଚେଷ୍ଟା କରିବାକୁ ଚାହେଁ।” ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ, “ଯେଉଁ ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଜଗତ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ଓ ଆକାଶ ସମ ଅବିଚଳ ଥାଏ—ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଜୀବନମୁକ୍ତ। ଯିଏ ଜ୍ଞାନରେ ଦୃଢ଼, ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ଜାଗ୍ରତ, କେବଳ ଅବସ୍ଥା କରନ୍ତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି—ସେ ଜୀବନମୁକ୍ତ। ଯିଏ ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ମୁହଁର ଅଭିଭାସ ଉତ୍ତିର୍ଣ୍ଣ ହୁଏନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ଅଛନ୍ତି—ସେ ଜୀବନମୁକ୍ତ। ଯିଏ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜାଗ୍ରତ, ଯାହା ପାଇଁ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ନାହିଁ, ଯାହାର ଚେତନା ଅନୁଭୂତି ରହିନାହିଁ—ସେ ଜୀବନମୁକ୍ତ। ଯିଏ ଆକର୍ଷଣ, ଦ୍ୱେଷ, ଭୟ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତରେ ଆକାଶ ସମ ନିର୍ମଳ—ସେ ଜୀବନମୁକ୍ତ। ଯିଏ ଆମି ଭାବ ନାହିଁ, ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି କଳୁଷିତ ନୁହେଁ, କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ କିମ୍ବା ନ କରୁଥିଲେ—ସେ ଜୀବନମୁକ୍ତ। ଯିଏ ଚକ୍ଷୁର ଖୋଲିବା-ବନ୍ଦ କରିବାରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟକୁ ଆକାଶ ସମ ଦେଖନ୍ତି—ସେ ଜୀବନମୁକ୍ତ। ଯିଏ ଭୋଗୀ ଭାବେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭୋଗୀ ନୁହେଁ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଜାଗ୍ରତ ଦେଖି ଶୟନରେ ଅଛନ୍ତି—ସେ ଜୀବନମୁକ୍ତ। ଯିଏ ସଦା ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ନ ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଜୀବନ୍ତ ହୋଇ ମୃତ ସମ, ସଂସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଅଚଳ ପାହାଡ଼ ସମ—ସେ ଜୀବନମୁକ୍ତ। ଯିଏ ଜଗତରୁ ଭୟପାଇ ଦୂର ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଜଗତ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦୂର କରେନାହିଁ, ଯିଏ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦ୍ୱେଷ ରହିତ—ସେ ଜୀବନମୁକ୍ତ। ଯିଏ ଜଗତ କାର୍ଯ୍ୟର ହିସାବ ଶାନ୍ତ, ଅଂଶ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିରଂଶ, ମନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ମନ—ସେ ଜୀବନମୁକ୍ତ। ଯିଏ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିର୍ମଳ ଅଛନ୍ତି, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି—ସେ ଜୀବନମୁକ୍ତ।" "ଯେତେବେଳେ ଜୀବନମୁକ୍ତ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସମୟର ପ୍ରଭାବରେ ଶରୀର ନଶ୍ୱର ହୁଏ, ତାଙ୍କର ଚେତନା ଦେହାତୀତ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ—ଏହା ପବନ ନିଶ୍ଚଳ ହେବା ପରି। ଦେହମୁକ୍ତ ଯିଏ, ସେ ଉଦୟ, ଅସ୍ତ, ନାଶ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ ନ ଅସ୍ତି, ନ ନାସ୍ତି, ନ ଦୂର, ନ ନିକଟ, ନ 'ମୁଁ', ନ 'ଅନ୍ୟ'। ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ବିଷ୍ଣୁ ହୋଇ ତିନି ଲୋକକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ରୁଦ୍ର ହୋଇ ସବୁକିଛି ଲୟ କରନ୍ତି, ପଦ୍ମଭୂ (ବ୍ରହ୍ମା) ହୋଇ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ସେ ଆକାଶ ହୋଇ ବାୟୁ ଧାରା, ତାରା, ଦେବ, ଦାନବ ସମେତ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ପାହାଡ଼ ହୋଇ ଲୋକପାଳଙ୍କ ନିବାସ ହୁଅନ୍ତି। ପୃଥିବୀ ହୋଇ ଏହି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଘାସ, ଝାଡ଼, ଲତା ହୋଇ ଫଳ ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି। ଜଳ ଓ ଅଗ୍ନି ରୂପେ ଜ୍ଵାଳା, ପିଗଳିବା, ବହିବା; ଚନ୍ଦ୍ର ହୋଇ ଅମୃତ ଦେଇଥାନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇ ବିଷ ଓ ବିପଦ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଆଲୋକ ହୋଇ ଆଶା ଦେଉଛି, ଅନ୍ଧକାର ହୋଇ ଅନ୍ଧତା ଦିଅନ୍ତି; ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ଆକାଶ ସ୍ୱଭାବ ହୁଅନ୍ତି; ପାହାଡ଼ ହୋଇ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।