ଏକ ସମୟର କଥା, ମହାର୍ଷି ବସିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ହେ ରାମ, ଯେଉଁପରି ଏକ ଦର୍ପଣ ରେଖା ନଥିଲେ ତାହା ଦର୍ପଣ ଭାବେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି ଜଡବସ୍ତୁ ଛଡ଼ା ଚେତନାର ପ୍ରତିବିମ୍ବ କେଉଁଠି ହୁଏ? ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ବିଶ୍ୱ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିଲେ, କେହି କେବେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସତ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ଆଭାସମୟ ବିଶ୍ୱ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିବାବେଳେ, ଅସ୍ତିତ୍ୱହୀନତା କେଉଁଠି? ମସ୍ତର୍ଦ୍ଦ ଦାଣା ଭିତରେ ମହାମେରୁ ପର୍ବତ କିପରି ଥାଇପାରିବ? ଯଦି ତୁମେ କିଛି ଦିନ ଅକ୍ଳାନ୍ତ ମନ ନେଇ, ସଦ୍ଗୁଣୀ ଲୋକଙ୍କ ସଂଗ ଏବଂ ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିବ, ତେବେ ମୁଁ ଏକ କ୍ଷଣରେ ତୁମ ପାଇଁ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ବିଶ୍ୱକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅପସାରଣ କରିଦେବି, ଯେପରି ମରୁଭୂମିର ମୃଗମରୀଚିକାର ପାଣି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଦୃଶ୍ୟ ନାହିଁ, ଦ୍ରଷ୍ଟାବୃତ୍ତି ମଧ୍ୟ ନାଶ ପାଏ, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଅବସିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ। ଦ୍ରଷ୍ଟା ତାଳେ ଅଛି ଯେତେବେଳେ କିଛି ଦେଖାଯାଏ, ଦେଖାଯିବା ତାଳେ ଅଛି ଯେତେବେଳେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଅଛନ୍ତି। ଦ୍ୱୈତତ୍ୱ ଅଛି ଏକତ୍ୱ ସହିତ, ଏବଂ ଏକତ୍ୱକୁ ଜଣାଯାଏ ଦ୍ୱୈତତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା। ଯେତେବେଳେ ଗୋଟିଏ ନାହିଁ, ଦୁଇଟି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିପାରେ ନାହିଁ; ଦ୍ୱୈତ ଓ ଏକତ୍ୱ, ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବନା ଶେଷ ହେଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱଭାବ ରହିଯାଏ। ମୁଁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ତୁମ ପାଇଁ ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ବିଶ୍ୱ, ‘ମୁଁ’ ଭାବ ଆଦିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଅପସାରଣ କରିଦେବି, ଯେପରି ଦର୍ପଣର ମାଳିନ୍ୟ ପୋଛିଦିଆଯାଏ। ଅସତ୍ୟ ପାଇଁ କୌଣସି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ପାଇଁ କୌଣସି ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ଯେଉଁଠି ନିଜ ଧର୍ମରେ କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ସେଠି ତାହାକୁ ଅପସାରଣ କରିବା ପାଇଁ କ’ଣ ଚେଷ୍ଟା ଦରକାର? ଆରମ୍ଭରେ ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନଥିଲା; ଏବେ ଯାହା ଦେଖାଯାଉଛି, ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ନିଜ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଛି। ବିଶ୍ୱ ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ତାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନାହିଁ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ଯେପରି ସୁନା ଭିତରେ କଙ୍ଗଣ ଧର୍ମ ନାହିଁ, ସେପରି ଏହି ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହି କଥାକୁ ମୁଁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ତୁମକୁ ବୁଝେଇଦେବି, ଯେପରି ତୁମେ ସନ୍ଦେହ ଛଡ଼ା ସ୍୵ୟଂ ଅନୁଭବ କରିପାରିବ। ଯାହା ଆରମ୍ଭରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନଥିଲା, ସେ କିପରି ଏଠାରେ ଅଛି? ମୃଗମରୀଚିକାରେ ନଦୀ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ର, କିମ୍ବା ଗ୍ରହ କିପରି ଥାଇପାରିବ? ଯେପରି ବନ୍ଧ୍ୟାର ପୁଅ, ମୃଗମରୀଚିକାରେ ପାଣି, ଆକାଶରେ ଗଛ ନାହିଁ, ସେପରି ବିଶ୍ୱ ମୋହ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଉଛି, ହେ ରାମ, ଏହା ମାତ୍ର ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମା; ଏହି କଥାକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବୁଝେଇଦେବି, କେବଳ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ଯାହାକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କହନ୍ତି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ତାହାକୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ମୂଢ଼ ବୁଦ୍ଧି ଥାଏ, ଯୁକ୍ତିକୁ ଅବମାନ କରେ, ସେ ଅଞ୍ଜାନ ଓ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼େ। ଏହି କଥା କିପରି ଜଣାଯାଏ, କିପରି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ? ଯେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ତେବେ ଜଣାଯିବାକୁ କିଛି ବାକି ରହିନଥାଏ। ଏହି ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଅଜ୍ଞାନ ରୂପୀ ଜ୍ୱର, ଯାହାକୁ ବିଶ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତାହା ଅନ୍ୱେଷଣ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ। ମୁଁ ତୁମକୁ କିଛି କଥା କହିବି, ରାମ, ଯାହା ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ; ଯଦି ତୁମେ ଏହାକୁ ମନୋଯୋଗରେ ଶୁଣିବ, ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତ ଓ ପଣ୍ଡିତ ହେବ। ଯଦି ତୁମ ଚିତ୍ତ ଅସ୍ଥିର ଥିଲେ ଏବଂ ମଧ୍ୟରେ ଉଠିଯିବ, ତେବେ ଏହି ଦିନେ କିଛି ଉଚ୍ଚ ପଥ ତୁମକୁ ମିଳିବ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଲକ୍ଷ୍ୟ ଅଛି ଏବଂ ସେହିପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ନିଶ୍ଚିତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ, ଯଦି ମଧ୍ୟରେ ଅକ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ ଫେରିନଯାଆନ୍ତି। ଯଦି ତୁମେ, ରାମ, ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସଂଗ ଏବଂ ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିବ, ତେବେ ତୁମେ ଦିନ କିଛି ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିବ। ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପାଇଁ, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କେଉଁ ମୂଳ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଛି, ଯାହାକୁ ଜାଣିଲେ ଦୁଃଖ ନାହିଁ? ଏହି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପ୍ରଧାନ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ, ଏହି ରାମାୟଣ ନାମକ ମହାଶାସ୍ତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାଖ୍ୟାନରୁ ଉଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହା ସମସ୍ତ ପୁରାଣର ସାର। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତି ଅବସ୍ଥାକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଏହା ସର୍ବୋତ୍ତମ ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ସ୍୵ଭାବ ରୂପେ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଅନ୍ୱେଷଣ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ—ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନ କୁ ଜାଣିଲେ ସ୍ୱପ୍ନର ଭାବିତ ବସ୍ତୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଯାହା ଏଠାରେ ଅଛି, ସେଉଁଠି ଅନ୍ୟଠାରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଯାହା ଏଠାରେ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି କେଉଁଠି ନାହିଁ। ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହାକୁ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଧାନା ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଯେଉଁଠି ଦିନ ଶୁଣନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଶିଶୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ମନ ପାଇଥାଏ—ଏହି କଥାରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯଦି କାହାର ଚିତ୍ତ ପୂର୍ବ ଅପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅପ୍ରସ୍ତୁତ, ତେବେ ସେ ଯେଉଁ ଶାସ୍ତ୍ର ଇଚ୍ଛା କରେ, ତାହା ଅଧ୍ୟୟନ କରୁ। ଏଠି ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତି ଅବସ୍ଥାକୁ ସ୍୵ୟଂ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଔଷଧ ପିଇଲେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଶୁଣିଲେ, ଶ୍ରୋତା ସ୍୵ୟଂ ଏହି ଜାଣିପାରେ; ଆମେ ଏହାକୁ ଅନ୍ୟଥା, ଶାପ କିମ୍ବା ଆଶୀର୍ବାଦ ଭାବରେ କହିନାହିଁ। ସଂସାରିକ ଦୁଃଖ କେବଳ ଆତ୍ମାନ୍ୱେଷଣ ର ମହାବ୍ୟାଖ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଧନ, ଦାନ, ତପ, ବେଦାଦ୍ୟୟନ, କିମ୍ବା ଶତ ଶତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ।