ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଓ ଏହାର ଅବିରତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ନିରପେକ୍ଷ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଅବସ୍ଥା ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ । ଏହି ଜଗତର ମୂଳ ଆଧାର, ଜାଗ୍ରତିର ମହାସାଗର ଭିତରେ ବିଲିନ ଥିବା ଯାହା, ସେଇ ହେଉଛି ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ନିଜ ରୂପ । ଯେଉଁଠି ଦୃଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ ର ଅନୁସୂଚୀ, ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ଯାହା ଆକାଶ ନୁହେଁ କିନ୍ତୁ ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ ଅଟୁଟ ଅଛି—ସେଇ ହେଉଛି ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ । ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଏକ ଶୂନ୍ୟ ରୂପ, ଯେଉଁଠି ଶୂନ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତାହା ଶୂନ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହି ଶୂନ୍ୟତା ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଅଛି, ଏବଂ ଅନେକ ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଶୂନ୍ୟ ଭାବେ ରହିଥାଏ—ଏହି ହେଉଛି ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ଗୁଣ । ଯେଉଁଠି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ରୂପ ହେଉଛି, କିନ୍ତୁ ଏକ ଶିଳା ପରି ଦୃଢ଼ ଅଟୁଟ ଅଛି; ବାହ୍ୟ ରୂପେ ଅଚେତନ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଭିତରେ ସଦା ଜାଗୃତ—ସେଇ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ଗୁଣ ଅଟୁଟ । ସେଇ ପରମ ଆତ୍ମା, ଯାହା ସବୁଠି, ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ଏକତ୍ରିତ କରିଥାଏ, ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ । ଯେପରି ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଦୀପ୍ତି, ଶୂନ୍ୟତା ଦ୍ୱାରା ଆକାଶ ଅଛି, ସେପରି ସମସ୍ତ ଯାହାର ଉପରେ ଅବଳମ୍ବିତ, ସେହି ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ଗୁଣ । ଏପରି ପରମାତ୍ମା ସବୁଠି ଥିବା ସତ୍ୱେ, କିପରି ଅନୁଭୂତ ହୁଏନି? କାରଣ, ଏହି ପରମାତ୍ମାରୁ ଏହି ଜଗତ ଓ ଯାହା ଦୃଶ୍ୟ ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଯଦି ଏହି ନିରପେକ୍ଷ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ନିର୍ମଳ ଜ୍ଞାନରେ ଏହି ଜଗତ ମୃଗତୃଷ୍ଣା ବା ଆକାଶର ରଙ୍ଗ ପରି ଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ତେବେ ଅନୁଭବ କର । ବ୍ରହ୍ମର ଏହି ରୂପ କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ; ଦୃଶ୍ୟର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଭାବ ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶୁଭ ପଥ ନାହିଁ । ଯେତେବେଳେ ଦୃଶ୍ୟର ନିରପେକ୍ଷ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ; ତାହା ସେତେବେଳେ ଉପଲବ୍ଧ ଓ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଚେତନାର ପ୍ରତିବିମ୍ବ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ବିନା କେଉଁଠି ହୁଏନି; ପ୍ରତିବିମ୍ବ ବିନା ଆଇନା କିପରି ଅଛି? ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ବିଶ୍ୱ ନାମକ ଜଗତ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ସମ୍ଭାବନା ବିନା, କେହି କଦାପି ପରମ ସତ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରେନି । ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ବିଶ୍ୱ ଅଛି ବୋଲି ଯେତେବେଳେ ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ କିପରି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ କୁହିବି? ଏକ ମସ୍ତର୍ଡ ଦାଣା ଭିତରେ କିପରି ମେରୁ ପର୍ବତ ଥିବ? ଯଦି କିଛି ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ହେ ରାମ, ତୁମେ ଅକ୍ଷୁଦ୍ର ମନ ଦ୍ୱାରା, ସଦ୍ଗୁଣୀ ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଓ ନିର୍ମଳ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିବ, ତେବେ ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ— —ତୁମ ପାଇଁ ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅପସାରଣ କରିଦେବି, ଯେପରି ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ପାଣି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ; ଦୃଶ୍ୟ ଅନୁପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଦୃଷ୍ଟାତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୁଏ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ । ଦୃଷ୍ଟାତ୍ମା ତାହା ଦୃଶ୍ୟ ଥିଲେ ମାତ୍ର ଅଛି; ଦୃଶ୍ୟ ଥିଲେ ମାତ୍ର ଦୃଷ୍ଟା ଅଛି । ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଏକତ୍ୱ ସହିତ, ଏକତ୍ୱ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସହିତ ଜଣାଯାଏ । ଏକ ଅନୁପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଦୁଇର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ଏକତ୍ୱ, ଦୃଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ଶେଷ ହେଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ୟ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ । ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତ, ମୁଁ ବୋଲି ଯାହା ଭାବ, ସେହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଭାବ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ଆଇନାର ମଳ ଯେପରି ସଫା କରାଯାଏ, ସେପରି ଅପସାରଣ କରିଦେବି । ଅସତ୍ୟ ପାଇଁ କୌଣସି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ଓ ସତ୍ୟ ପାଇଁ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ଯାହା ନିଜ ଭାବରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖେନି, ତାହାକୁ ଅପସାରଣ କରିବା ପାଇଁ କୌଣସି ଚେଷ୍ଟା ଦରକାର ନାହିଁ । ଆରମ୍ଭରେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନଥିଲା; ଏବେ ଯାହା ବିସ୍ତୃତ ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମା, ନିଜ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ନିଜେ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଛି । ଯାହାକୁ ବିଶ୍ୱ କୁହାଯାଏ, ସେହି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନାହିଁ, ଅଛି ନାହିଁ, ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ଯେପରି ସୁନା ମଧ୍ୟରେ କଂକଣ ଭାବ ନାହିଁ, ସେପରି ଏହାକୁ ଅପସାରଣ କରିବା ପାଇଁ କୌଣସି ଚେଷ୍ଟା ଦରକାର ନାହିଁ । ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଏଠାରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବିବେଚନା ସହିତ କୁହାଯିବ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହା ସିଧାସଳଖ ଭାବେ ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ । ଯାହା ଆରମ୍ଭରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନଥିଲା, ସେହି ଏଠାରେ କିପରି ଅଛି? ମୃଗତୃଷ୍ଣାରେ କିପରି ନଦୀ, କିପରି ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ର, କିମ୍ବା ଏଠାରେ ଗ୍ରହ ଥିବ? ଯେପରି ବଞ୍ଚିତା ଜନନୀର ପୁଅ ନାହିଁ, ମୃଗତୃଷ୍ଣାରେ ପାଣି ନାହିଁ, ଆକାଶରେ ଗଛ ନାହିଁ, ସେପରି ଏହି ବିଶ୍ୱ ମୋହ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ । ଏଠାରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ହେ ରାମ, ସେହି ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମା; ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଆଗକୁ ତୁମକୁ ଯୁକ୍ତି ସହିତ ବିଖ୍ୟା କରିବି, କେବଳ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ । ଯାହା ପଣ୍ଡିତମାନେ ଯୁକ୍ତି ସହିତ କହନ୍ତି, ତାହାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ମୂଢ଼ ବୁଦ୍ଧିରେ ଯୁକ୍ତିକୁ ଅବହେଳା କରେ, ସେ ଅଜ୍ଞାନୀ ଓ ଦୁଃଖରେ ନିଜକୁ ପାକାଇ ଦେଇଥାଏ । ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ କିପରି ଜଣାଯାଏ, କିପରି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ? ଯେତେବେଳେ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହା ଅନୁଭୂତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଆଉ କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିନଥାଏ । ଏହି ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ଜମା ହୋଇଥିବା ଅଜ୍ଞାନର ଜ୍ୱର, ଯାହାକୁ ଜଗତ କୁହାଯାଏ, ତାହା ନିର୍ବାପିତ ହୁଏ କେବଳ ନିର୍ବିଚାର ଦ୍ୱାରା, ମନ୍ତ୍ର ପାଠ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ । ମୁଁ ତୁମକୁ କିଛି କଥା କହିବି, ହେ ରାମ, ଯାହା ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଏହି କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବ, ତେବେ ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାନ୍ବିତ ହେବ । ଯଦି ତୁମର ଚିତ୍ତ ଅଶାନ୍ତ ଥିବାରୁ ମଧ୍ୟରେ ଉଠିଯିବ, ତେବେ ଏହି ଦିନ ତୁମକୁ ଉଚ୍ଚ ମାର୍ଗର କିଛି ମିଳିବ ନାହିଁ ।