ଏକ ଜୀବ, ଯଦିଓ ଅଜ୍ଞାନୀ ଓ ନିରାକାର, ତଥାପି ଦୁଃଖର ପାତ୍ର; କାରଣ ଏହା ଚେତନାଶୀଳ, ଏହି ଦୁଃଖକୁ ଅନୁଭବ କରେ ଓ ବଡ଼ ଅପରାଧରେ ବସିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ କିଏ ଚେତନାର ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, କିମ୍ବା ବିଷୟର ଅଭାବକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ସେଉଁଥିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତାର ଅବସ୍ଥା ଆସେ; ଏହି ଜ୍ଞାନରେ କେହି ଶୋକ କରେନାହିଁ। ହୃଦୟର ଗଠି ବିଭାଜିତ ହୋଇଯାଏ, ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ କଟିଯାଏ ଓ କର୍ମ ଶୁନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ଯେତେବେଳେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଅନୁତ୍କୃଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ। ଚେତନାର ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ଅସମ୍ଭବ କରିବା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ଏହାକୁ ଅଟକାଇପାରିବା ଯାଏନାହିଁ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଏକ ବିଷୟ ଭାବେ ରହିଥାଏ, ଏହା କେବେ ବନ୍ଦ ହେବ? ଯିଏ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆତ୍ମା ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ, ଯିଏ ସଜ୍ଜନଙ୍କ ଦିଘଳା ସଙ୍ଗ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାସ୍ତ୍ର ପଠନ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ସାର ସାଗର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିଥାଏ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ସେ କେମିତି? ଏହି ଚେତନା, ଏହି ଜୀବାତ୍ମା, ଜନ୍ମର ଅରଣ୍ୟରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ; ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଶିଖିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଜ୍ଞାନୀ। ଏଠାରେ ଜୀବାତ୍ମା ଏକା ଏହି ସମ୍ସାର, ଚେତନା ଓ ଦୁଃଖର ଅନୁକ୍ରମଣରୁ ଉଦ୍ଭବିତ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତି ହେଲେ, କୌଣସି ଜିନିଷ ଅଜ୍ଞାତ ରହେନାହିଁ। ଯଦି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆତ୍ମା ପ୍ରତିତି ହେଉଛି, ହେ ରାମ, ଦୁଃଖର ଅନୁକ୍ରମଣ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଯମ ନିବାରଣ ହେଲେ ବିଷ ଶମିତ ହୋଇଯାଏ। ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କଣ, ଯାହା ଦେଖି ମନୁଷ୍ୟ ମାୟାର ସମସ୍ତ ପାର ହୋଇଯାଏ? ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ଏହି, ଯାହା ଚେତନା ଦୂର ଦୂର ଦେଶରେ ଯାଏ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପ୍ରାପ୍ତି ହୋଇଯାଏ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସତ୍ତା ଏହି ସମ୍ସାର ଓ ଏହାର ଅବସ୍ଥା; ଯାହା ଜାଗରଣର ମହାସାଗରରେ ଅଛି, ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ। ଯେଉଁଠାରେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟର ଅନୁକ୍ରମଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାଏ; ଯାହା ଅକାଶହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅକାଶ, ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ। ଯାହା ଖାଲି ନୁହେଁ, ତଥାପି ଖାଲି ଭାବେ ଦିଏ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ଏହି ଖାଲି, ଏହାରେ ବସିଛି; ଯାହା ଅନେକ ସୃଷ୍ଟିର ମଧ୍ୟରେ ଖାଲି ରହିଥାଏ—ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ। ଯାହା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ମୂଳ, ବଡ଼ ପାହାଡ଼ର ପରି ଦୃଢ଼, ଯାହା ବାହ୍ୟରେ ଜଡ ଦିଏ, କିନ୍ତୁ ଭିତରେ ଅନୁସ୍ଥିତ ଚେତନା—ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ। ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଭିତର ଓ ବାହାର ସମସ୍ତ ପ୍ରବେଶିତ ଓ ଏକତାରେ ବନ୍ଧିତ, ଯାହା ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ—ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ। ଯେପରି ଆଲୋକ ଆଲୋକିତ କରେ, ଯେପରି ଖାଲି ଅକାଶ, ଏହି ସମସ୍ତ ଯାହାରେ ବସିଛି—ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ। ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆତ୍ମା ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଅଛି, କିପରି ଏହା ପ୍ରତିତି ହେଉନାହିଁ? କାରଣ ଏହିଠୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଜଗତ୍ତ୍ୱ ଉଦ୍ଭବିତ। ଯଦି ସ୍ପଷ୍ଟ ଅସତ୍ତାର ଅନୁଭୂତିରେ ଏହି ମୃଗମରୀଚିକା ଭଳି ଜଗତ୍ତ୍ୱର ସ୍ଥିତି ହେବା ସମ୍ଭବ, ତେବେ ଏହି ହେଉ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସ୍ୱରୂପ କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ; ଦୃଶ୍ୟର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶୁଭ ପଥ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଦୃଶ୍ୟର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସତ୍ତା ପ୍ରାପ୍ତି ହେଉଛି, ତାହାର ଏକାଉଣ୍ଟ ଅନ୍ତିମ ସତ୍ୟ ରହିଯାଏ; ଏହି ସମୟରେ ଏହା ବୋଝାଯାଏ ଓ ଅନୁଭବ ହୋଇଯାଏ। କୌଣସି ଦୃଶ୍ୟ ନାହିଁ ଥିଲେ, କୌଣସି ଚେତନାର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ନାହିଁ; ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଛାଡ଼ି କିପରି ଏକ ଆଇନା ଅଛି? ଏହି ବିଶ୍ୱ ଦୃଶ୍ୟର ସମ୍ଭବନା ନାହିଁ ଥିଲେ, କୌଣସି ଜଣେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସତ୍ୟ ପ୍ରତିତି କରିପାରେନାହିଁ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟର ଜାଳ ଓ ବିଶ୍ୱର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିଲେ, ହେ ମୁନି, ଅସତ୍ତା କିପରି? ଏକ ତିଳରେ କିପରି ମେରୁ ପାହାଡ଼? ଯଦି କିଛି ଦିନ ହେଲେ, ହେ ରାମ, ତୁମେ ଅକ୍ଳାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଲିନ ରହିଥିବା, ତେବେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ— —ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତ୍ତ୍ୱକୁ ଦୂର କରିଦେବି, ଯେପରି ମୃଗମରୀଚିକାର ଜଳ ଜ୍ଞାନରେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାଏ; ଦୃଶ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ, ଦ୍ରଷ୍ଟା ଭାବ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ରହିଯାଏ। ଦ୍ରଷ୍ଟା ଭାବ କେବଳ ଦୃଶ୍ୟ ଥିଲେ ଅଛି; ଦୃଶ୍ୟ ଭାବ କେବଳ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଥିଲେ ଅଛି। ଦ୍ୱିତୀୟତା କେବଳ ଏକତା ଥିଲେ ଅଛି, ଏକତା କେବଳ ଦ୍ୱିତୀୟତା ଥିଲେ ଜଣାଯାଏ। ଏକ ନାହିଁ ଥିଲେ, ଦୁଇଟିର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ଦ୍ୱିତୀୟତା ଓ ଏକତା, ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟର ଅନୁଭୂତି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହିଯାଏ। ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତ୍ତ୍ୱକୁ, ‘ମୁଁ’ ଭାବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଅସତ୍ତାର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରିଦେବି, ଯେପରି ଆଇନାର ମଳ ଶୁଅଯାଏ। ଅସତ୍ତାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ଏବଂ ସତ୍ତାର ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ଯେଉଁ ଜିନିଷ ନିଜର ସ୍ୱଭାବରେ ଅଛିନାହିଁ, ଏହାକୁ ଦୂର କରିବାକୁ କିପରି ଉଦ୍ୟମ? ଆରମ୍ଭରେ ଜଗତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନଥିଲା; ଏବଂ ଏଉଁ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏହା କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା, ନିଜ ଚେତନାରେ ବିସ୍ତାରିତ। ଯାହାକୁ ଜଗତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ଏହା ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇନଥିଲା, ଅଛିନାହିଁ, ଦେଖାଯାଉନାହିଁ; ଯେପରି ସୁନାରେ କିପରି ଚୁଡ଼ିର ଭାବ ନାହିଁ, ଏହାକୁ ଦୂର କରିବାକୁ କିପରି ଉଦ୍ୟମ? ଏହି ଅନୁଭୂତିକୁ ଅନେକ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯିବ, ଯେପରି ଏହା ସିଧାସଳଖ ଓ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅନୁଭବ ହୋଇଯାଏ। ଯାହା ଆରମ୍ଭରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନଥିଲା—ଏଉଁ ଏଠାରେ କିପରି ଅଛି? ମୃଗମରୀଚିକାରେ କିପରି ନଦୀ, କିପରି ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ର, କିପରି ଗ୍ରହ?