ଏକ ସମୟର କଥା, ଅନେକ ଭଲ ଲୋକମାନେ ଯାହାକୁ ଧର୍ମିକ ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି, ସେଉଁଟି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଧର୍ମିକ ଲୋକ। ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଉପରେ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଜ୍ଞାନମଧ୍ୟରୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଏହି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା ଉପରେ ଭିତି କରି ଯେଉଁ ଶାସ୍ତ୍ର ରଚିତ, ସେଇ ନିଜରେ ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର। ଏହାକୁ ଭାବନା କରିବା ମାନେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିବା। ଯେପରି ଜଳର ମଳ ନିମ୍ବାର ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରାଯାଏ, ଯେପରି ମୂଢ଼ ଲୋକ ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ନିଜର ଅଜ୍ଞାନ ଦୂର କରନ୍ତି, ସେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସଜ୍ଜନ ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତଃକରଣର ଅଶୁଦ୍ଧି ଦୂର ହୁଏ। ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଏକ ଜିଜ୍ଞାସୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ଏଯିଏ ଦେବତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆପଣ କହିଲେ, ଯାହାଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ସେ କେଉଁଠି ବସିଛନ୍ତି? କିପରି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯିବ?” ତାହାର ଉତ୍ତର ହେଲା: “ଏହି ଦେବତା କେବଳ ଦୂରେ ନୁହଁନ୍ତି, ସେ ସଦା ଏହି ଦେହରେ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ରୂପେ ବସିଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଏହି ଚେତନା ହେଉଛି, ତଥାପି ସେ ସବୁଠାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ନୁହଁନ୍ତି। ପ୍ରକୃତରେ, ସେଉଁଠି ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ଅଛି; ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ‘ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ’ ବୋଲି କିଛି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନି। ଏହି ଚେତନା ହେଉଛି ଚନ୍ଦ୍ରଧାରୀ, ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଓ ପଦ୍ମଜନ୍ମା—ସମସ୍ତେ ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ରେ ଏକତା। ଏହି ଜଗତ କେବଳ ଚେତନା ଅଟୁଟ ରୂପ, ଏହି କଥା ଶିଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି। ତେଣୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଅଧ୍ୟୟନ କାହିଁକି? ଏହି ଜଗତକୁ କ’ଣ ନାମ ଦିଅଯିବ? ତୁମେ ବୁଝିଛ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ଚେତନା ଅଟୁଟ; ତଥାପି ଏହା ଏପରି ଜ୍ଞାନ ନୁହଁଯେ ତୁମକୁ ସଂସାର ରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇପାରିବ। ଯାହାକୁ ‘ଚେତନା’ ବୋଲାଯାଏ, ସେଇ ସଂସାର। ଏହି ଜୀବକୁ ପ୍ରାଣୀ ବୋଲାଯାଏ, ଏଠାରୁ ବୟସ୍କ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ତରଙ୍ଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଜୀବ ଅଜ୍ଞାନୀ ଓ ନିରାକାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖର ପାତ୍ର; କାରଣ ସେ ଚେତନାଶୀଳ, ଏହି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ, ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବସ୍ତୁର ଚେତନା ନାହିଁ, କିମ୍ବା ବସ୍ତୁର ଅଭାବ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଥାଏ, ସେଇ ଅବସ୍ଥା ହେଉଛି ପୂର୍ଣ୍ଣତାର ଅବସ୍ଥା; ଏହାକୁ ଜାଣିଲେ ଦୁଃଖ ନାଶ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ପରମ ଓ ଅପରମ ଦେଖାଯାଏ, ହୃଦୟର ଗାଠି ଖୁଲିଯାଏ, ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ କଟିଯାଏ, କ୍ରିୟା କ୍ଷୟ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଅଛି, ଆସକ୍ତି ରୋକିହେବ ନାହିଁ; ଦୃଶ୍ୟ ଥିଲେ ଏହା କେମିତି ଶେଷ ହେବ? ଏହି ପରମାତ୍ମା, ଯିଏ ସଜ୍ଜନ ସଙ୍ଗ ଓ ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ, ଯିଏ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରାନ୍ତି—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ କେମିତି? ଏହି ଚେତନା, ଏହି ଜୀବ, ଜନ୍ମ ଜଙ୍ଗଲରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ; ଏହିକୁ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଆଶା କରୁଥିବା, ଶିକ୍ଷିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅଜ୍ଞାନୀ। ଏଠାରେ ଜୀବ ହେଉଛି ସଂସାର, ଚେତନା ଓ ଦୁଃଖର ପ୍ରବାହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଏହାକୁ ଜାଣିଲେ, କିଛି ଅଜ୍ଞାତ ରହିଯାଏ ନାହିଁ। ଯଦି ପରମାତ୍ମାକୁ ଜାଣିଲେ, ହେ ରାମ, ଦୁଃଖର ପ୍ରବାହ ଶେଷ ହୁଏ, ଯେପରି ବିଷ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ବିଷାଧି ଶାନ୍ତ ହୁଏ। “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ସତ୍ୟ ରୂପ କ’ଣ, ଯାହାକୁ ଦେଖିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ମୋହ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିପାରିବେ?” ପ୍ରତିଉତ୍ତର ହେଲା: ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ରୂପ ସେଇ, ଯେଉଁଠି ଚେତନା ଦୂର ଦୂର ଯାଏ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସତ୍ତା ହେଉଛି ସଂସାର ଓ ତାହାର ସ୍ଥିତି; ଯାହା ଜାଗୃତିର ମହାସାଗରରେ ରହେ, ସେଇ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ରୂପ। ଯେଉଁଠି ଦୃଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ ର ଅନୁକ୍ରମ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅଦୃଶ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଆକାଶ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଆକାଶ, ସେଇ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ରୂପ। ଯେଉଁଠି ଶୂନ୍ୟ ନୁହଁ, ତଥାପି ଶୂନ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ଏହି ଶୂନ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ବସିଛି; ଏବଂ ଅନେକ ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ଅଟୁଟ ରହେ—ଏହିପରି ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ। ଯେଉଁଠି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ରୂପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଟଳ ପାହାଡ଼ ପରି ଦୃଢ଼, ବାହ୍ୟରେ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଭିତରେ ସଦା ସଚେତନ—ଏହି ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ। ଯେଉଁଠି ଭିତରେ ବାହାରେ ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପି ଏକତା ଆଣିଥାଏ, ଏବଂ ନିଜ ଆତ୍ମତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ—ସେଇ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ। ଯେପରି ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶ, ଶୂନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଯାହାରେ ବସିଛି—ସେଇ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ। ଏପରି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପରମାତ୍ମା କିପରି ଅଜ୍ଞାତ ରହିପାରିବ? କାରଣ, ଏହିଠାରୁ ହିଁ ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଯଦି ନିର୍ମଳ ଅସତ୍ତାର ଜ୍ଞାନରେ ଏହି ମୃଗତୃଷ୍ଣା ସଦୃଶ ଜଗତ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ରହିପାରିବ, ତେବେ ରହୁ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ରୂପ କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହଁ; ଦୃଶ୍ୟର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଭାବ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମଙ୍ଗଳମୟ ପଥ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଦୃଶ୍ୟର ସତ୍ୟ ଅସତ୍ତା ରେ ଏକତା ଆସିଯାଏ, ସେଇଁ ସତ୍ୟ ରହିଯାଏ, ଏହିବେଳେ ଏହା ବୁଝିଯାଏ ଓ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। କୌଣସି ପ୍ରତିବିମ୍ବ ବିନା ଚେତନା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ପ୍ରତିବିମ୍ବ ବିନା ଆଇନା କିପରି ରହିପାରିବ? ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତ ‘ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ’ ନାମକ ବିନା, କେହି କଦାଚିତ୍ ପରମ ସତ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏତେ ଦୃଶ୍ୟ ଜାଲ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଥିଲେ, ହେ ମୁନି, କିପରି ଅସତ୍ତା ରହିପାରିବ? କଣ ଏକ ଶସ୍ୟର ଦାଣା ଭିତରେ ମେରୁ ପର୍ବତ ରହିପାରିବ? ଯଦି କିଛି ଦିନ ତୁମେ ଅକ୍ଷୁଦ୍ର ମନ ନେଇ, ସଜ୍ଜନ ସଙ୍ଗ ଓ ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିବା, ତେବେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୁଁ— —ତୁମ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତକୁ ଦୂର କରିଦେବି, ଯେପରି ମୃଗତୃଷ୍ଣା ଜଳ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦୂର ହୁଏ; ଦୃଶ୍ୟ ଅଭାବରେ ଦୃଷ୍ଟାତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଶେଷ, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ରହିଯାଏ।