ଏକ ସମୟର କଥା, ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଏକ ଗୁରୁ ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦେଲେ—“ହେ ରାମ, ଯଦି ଆସକ୍ତି, ଦ୍ୱେଷ, ଅନ୍ଧକାର, କ୍ରୋଧ, ଅଭିମାନ ଓ ଇର୍ଷ୍ୟାକୁ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଇନାହିଁ, ତେବେ ତପସ୍ୟା ଓ ଦାନ କେବଳ ଯନ୍ତ୍ରଣାର କାରଣ ହୁଏ, ସତ୍ୟରେ କୌଣସି ଫଳ ଦେଇନାହିଁ। ମନ ଆସକ୍ତି ଓ ଏହାର ଭାଗୀରେ ଦୁଷିତ ହେଲେ, ଯଦି ଜଣେ ଚତୁର୍ୟ ଉପାୟରେ ଅନ୍ୟଙ୍କର ଧନ ଅର୍ଜନ କରେ, ତାହାରୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ କେବଳ ତାହାର ସଠିକ୍ ମାଲିକ ପାଇଁ ଫଳଦାୟୀ ହୁଏ। ଏହିପରି ଦୁଷିତ ମନରେ କୌଣସି ବ୍ରତ କିମ୍ବା କ୍ରିୟା କରାଯାଇଥିଲେ, ତାହା କୌଣସି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅର୍ଥ ନାହିଁ, ଏହା କେବଳ ଅଭିନୟ ଅଟେ; ତାହାର ଫଳ ଅତି ସ୍ୱଳ୍ପ କିମ୍ବା ନାହିଁ। ଏଥିପାଇଁ, ନିଜ ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାୟ ଅନ୍ବେଷଣ କରିବା ଉଚିତ—ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଉତ୍ତମ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସଙ୍ଗ ନିଜର ଜନ୍ମ ରୋଗକୁ ନଶ୍ଟ କରେ। ଏଠାରେ, ନିଜ ଉଦ୍ୟମ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ଦୁଃଖର ସମାପ୍ତି ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଗୁରୁ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “କେଉଁ ପ୍ରକାର ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଲାଭ ହୁଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷର ଦୁଃଖ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତି ହୁଏ, ତାହା ଶୁଣ। ଯେଉଁ ଉପାୟ ଉପଲବ୍ଧ, ଲୋକ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ବିରୋଧୀ ନ ହୋଇ, ମନ କୃତ୍ରିମ ଆନନ୍ଦ ଓ ସନ୍ତୋଷରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭୋଗ ଲାଲସାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଉଦ୍ୟମ ସମ୍ଭବ, ତାହା କ୍ଷୁଭ୍ନ ହୋଇନାହିଁ, ପ୍ରଥମେ ଉତ୍ତମ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରର ଭକ୍ତିରେ ଶରଣ ନେଇବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଜଣେ ଏହିପରି ସନ୍ତୋଷ ରେ ଅଛନ୍ତି, ଦୁଷ୍ୟ ଦେଖି ଅନ୍ଦେଖା କରନ୍ତି, ଉତ୍ତମ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରର ସଙ୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେ ଶୀଘ୍ର ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ବିବେକୀ ଜଣେ ନିଜ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦ୍ରବ୍ୟର ତତ୍ତ୍ୱ ଅନ୍ବେଷଣ କରିନାହିଁ, ସେ ଚାହେଁ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ଶିବ ହେଉ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦୟା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଅଧିକାଂଶ ଭଲ ଲୋକ ଧର୍ମିକ ଭାବରେ ଗଣନା କରନ୍ତି, ସେ ତାଳିକାରେ ପ୍ରମୁଖ ଓ ଧର୍ମିକ; ତାହାର ସଙ୍ଗ ଅନ୍ବେଷଣ କରିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଏହା ଉପଦେଶ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଶାସ୍ତ୍ର ହେଉଛି ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର; ଯେଉଁ ଜଣେ ଏହା ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି, ସେ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେପରି ଜଳର ମଳ ନିମ୍ବ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ଦୂର ହୁଏ, ଏବଂ ମୁଢ଼ ଲୋକ ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଏପରି ଉତ୍ତମ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରର ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତତା ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଏକ ଶିଷ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ଏହି ଦେବତା ଯାହା ବିବର୍ଣ୍ତିତ ହୋଇଛି, ଯାହାକୁ ଜାଣି ମୁକ୍ତି ମିଳେ—ସେ କେଉଁଠି ବସିଛନ୍ତି, କିପରି ଆମେ ତାଙ୍କୁ ପାଇପାରିବି?” ଗୁରୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ଏହି ଦେବତା ଦୂରେ ନୁହେଁ, ସେ ସଦା ଦେହରେ ବସିଛନ୍ତି, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଭାବରେ ଜଣାଯାଉଛନ୍ତି। ଏହି ଏକାଟି ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ; ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବା ଦେବତା ବିଶ୍ୱ ନୁହେଁ। ସତ୍ୟରେ, ଏହି ଏକାଟି ଅଛି; ଏହି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଦେଖିବା ଯାହାକୁ ‘ବିଶ୍ୱ’ କୁହାଯାଏ, ସେ ଏହାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା—ଚନ୍ଦ୍ରଧାରୀ, ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପଦ୍ମଜ—all are nothing but pure consciousness. ସେଠି ଏକ ଶିଷ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ଏହି ବିଶ୍ୱ ଏକ ଚେତନା ଅଟେ, ଏହା ତ ଶିଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି; ତେବେ ଏହାକୁ ଶିଖିବାର ଆବଶ୍ୟକତା କ’ଣ, ଏହାକୁ କ’ଣ ନାମ ଦିଆଯାଏ?” ଗୁରୁ କହିଲେ: “ତୁମେ ବୁଝିଛ, ବିଶ୍ୱ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ଜ୍ଞାନ ଅଟେ; ତଥାପି ମୁକ୍ତି ପାଇଁ କୌଣସି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଜ୍ଞାନ ଆସିନାହିଁ। ଯାହାକୁ ‘ଜ୍ଞାନ’ କୁହାଯାଏ, ସେଇ ଏହି ସଂସାର; ଏହି ଜୀବ ଏକ ପ୍ରାଣୀ ଭାବରେ ଗଣନା କରାଯାଏ, ଏହିଠୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁର ତରଙ୍ଗ ଉପଜିଥାଏ। ଏହି ଜୀବ, ଅଜ୍ଞାନ ଓ ନିରାକାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖର ନାଉ ଅଟେ; ଏହା ଚେତନା ଅଟେ, ଏହିପରି ଅନୁଭବ କରେ, ଏବଂ ମହା ଅନର୍ଥରେ ବସିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଚେତନାର ଉପାଦାନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି କିମ୍ବା ଅନୁପାଦାନରେ ରୁଚି ରଖନ୍ତି, ସେ ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବସ୍ଥା; ଏହି ଜାଣିଲେ, ଦୁଃଖ ନଥାଏ। ହୃଦୟର ଗଠି ବିଭାଜିତ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ କଟିଯାଏ, ତାଙ୍କର କ୍ରିୟା ଶେଷ ହୁଏ, ଯେତେବେଳେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ଅସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେଖାଯାଏ। ତାଙ୍କର ଉପାଦାନର ଆକାଂକ୍ଷା ଅପାୟ ନିମିତ୍ତ ଦମିତ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ; ଦୃଶ୍ୟ ଯତିଅ ସ୍ଥିତି ଅଟେ, ଏହା କେବେ ଶେଷ ହେବ ନାହିଁ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମା, ଉତ୍ତମ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଓ ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶ ପାଏ, ସଂସାରର ନଦୀକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରେ—“ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ କେମିତି?” ଗୁରୁ କହିଲେ: “ଏହି ଚେତନା, ଏହି ଜୀବ, ଜନ୍ମର ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ; ଏହାକୁ ଆତ୍ମା ଭାବରେ ଚାହୁଁଥିବା ଜଣେ ଅଜ୍ଞାନୀ, ଅପି ଶିକ୍ଷିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ। ଏଠାରେ ଏହି ଜୀବ ହିଁ ସଂସାର, ଚେତନା ଓ ଦୁଃଖର ଅନୁକ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଉପଜିଥାଏ; ଏହା ଜାଣିଲେ, କୌଣସି ଜନ୍ମରେ କୌଣସି ଅଜ୍ଞାନ ରହିନାହିଁ। ଯଦି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆତ୍ମା ଜଣାଯାଏ, ହେ ରାମ, ତେବେ ଦୁଃଖର ଅନୁକ୍ରମ ଶେଷ ହୁଏ, ଯେପରି ଅସୁଧ୍ଧ ନଶ୍ଟ ହେଲେ ଅସୁସ୍ଥତା ଶାନ୍ତି ହୁଏ। ଏଠାରେ ଶିଷ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟ ରୂପ କୁହ, ଯାହାକୁ ଦେଖି ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ମୋହକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବେ।” ଗୁରୁ କହିଲେ: “ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆତ୍ମାର ରୂପ ସେଇ, ଚେତନା ଦୂର ଦୂରେ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଲାଭ ହୁଏ। ନିରାପେକ୍ଷ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏହି ସଂସାର ଓ ଏହାର ଅବିରତି; ଯାହା ଜାଗୃତିର ମହା ସାଗରରେ ଅଟେ, ସେଇ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆତ୍ମାର ରୂପ। ଯେଉଁଠି ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟର ଅନୁକ୍ରମ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ଯାହା ନିରାକାଶ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆକାଶ ଅଟେ—ସେଇ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆତ୍ମାର ରୂପ।