ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି ଯେ, ଏହି ମହାତ୍ମା, ଯିଏ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେବେ ମଧ୍ୟ କିଛି କରୁନାହାନ୍ତି; ସେ ସ୍ୱ-ସ୍ୱରୂପରେ, ଅକ୍ଷୟ ଏବଂ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଜ୍ଞାନରେ ସ୍ଥିତ, ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଅବସ୍ଥାର ସମସ୍ତ ଧାରଣାକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି। ଏହି ଦେବଦେବ, ପରମ ଆତ୍ମାଙ୍କ ପାଇଁ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲାଭ କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, କୌଣସି କ୍ରିୟା କ୍ଲେଶ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ଏଠାରେ କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଓ ତାହାର ଉପଯୋଗ ଦରକାର; ଅନ୍ୟ କିଛି ଦରକାର ନାହିଁ। ଏହା ସେଇ ମୃଗତୃଷ୍ଣାରେ ପାଣିର ଭ୍ରମ ଯେପରି ଦୂର ହୁଏ, ସେପରି ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏହି ଆତ୍ମସ୍ଵରୂପ କୌଣସି ଦୂର ଅଞ୍ଚଳରେ କିମ୍ବା ଆକାଶରେ ନୁହେଁ, ଏହା ଦୁର୍ଲଭ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହା ନିଜ ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଆନନ୍ଦର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା। ତପ, ଦାନ, ବ୍ରତ ଭଳି କୌଣସି ପ୍ରୟାସ ଏଠି କାମ ନାହିଁ କରେ; ନିଜ ସ୍ୱ-ଭାବରେ ବିଶ୍ରାମ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ଏଠି ଶାସ୍ତ୍ର, ସତ୍ସଙ୍ଗ ଓ ସତ୍ୟ ଯୋଗୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱ ମାନେ ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ ଏବଂ ଅନ୍ଧକାରର ଜାଲକୁ ଅପସାରଣ କରେ। ଏହି ଦେବତାକୁ 'ଏହି ଦେବତା' ବୋଲି ଚିହ୍ନିଲେ, ଜୀବଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ ଓ ସେ ଜୀବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ। ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମାରେ ଚିହ୍ନିଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୋଷ ଆସିବେ ନାହିଁ। ଏହି ମହାଦେବ, ଦେବଦେବତା, କେମିତି ଦୂରରୁ, କିମ୍ବା କେତେ ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା କେତେ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ୍ୟ? ଏ ଦେବତାକୁ ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଓ ବିବେକ ବିକାଶ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ, କୌଣସି ତପ, ସ୍ନାନ କିମ୍ବା କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ଯଦି ଆସକ୍ତି, ଦ୍ୱେଷ, ଅନ୍ଧକାର, କ୍ରୋଧ, ଅହଂକାର, ଇର୍ଷ୍ୟା ଛାଡି ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ ତପ ଓ ଦାନ କେବଳ ଦୁଃଖର କାରଣ ହୁଏ, କୌଣସି ଫଳ ଦିଏ ନାହିଁ। ଯଦି ମନ ଆସକ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୋଷରେ ଅଳିଙ୍ଗିତ, ଏବଂ କୌଣସି ଚାଳାକିରେ ଅନ୍ୟର ସମ୍ପତ୍ତି ନିଆଯାଏ, ତେବେ ତାହାରୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ଏହି ଅଧିକାରୀ ପାଇଁ ଫଳଦାୟୀ ହୁଏ। ଏହିପରି ମନରେ ଦୋଷ ଥିଲେ, ବ୍ରତ କିମ୍ବା କ୍ରିୟା କଲେ ତାହା କୃତ୍ରିମ ହୁଏ; ତାହାର ଫଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିମ୍ନ କିମ୍ବା ନାହିଁ। ଏହିପରି, ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଔଷଧ ଅର୍ଥାତ୍ ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଲାଭ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ସଂସାର ରୋଗକୁ ନଶ୍ୱ କରେ। ଏଠି, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପ୍ରୟାସ ବ୍ୟତୀତ କୌଣସି ଉପାୟ ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। କେଉଁ ପ୍ରକାର ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଲାଭ ହୁଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷର ତାପକୁ ଶମିତ କରେ, ତାହା ଶୁଣ। ଯେଉଁ ଉପାୟ ମିଳିଥାଏ, ଏବଂ ଲୋକବ୍ୟବହାର କିମ୍ବା ଶାସ୍ତ୍ର ବିରୋଧୀ ନୁହେଁ, ସେପରି ମନ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ରଖି ଭୋଗର ଲୋଭ ଛାଡ଼ି ଦେବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ପ୍ରୟାସ ହେଉଛି, ଅଶାନ୍ତି ଛାଡ଼ି, ସତ୍ପୁରୁଷ ଓ ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ସଙ୍ଗରେ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆଶ୍ରୟ ନେବା, ସେ ଉତ୍ତମ। ଯିଏ ଯାହା ମିଳିଯାଏ ତାହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଦୋଷକୁ ଅଲକ୍ଷ୍ୟ କରେ, ଏବଂ ସତ୍ପୁରୁଷ ଓ ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ସଙ୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, ସେ ଶୀଘ୍ର ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ପ୍ରଶ୍ନ ଦ୍ୱାରା ତତ୍ତ୍ୱ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ଲାଭ କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଶିବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୟାର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁକୁ ଅଧିକାଂଶ ଭଲ ଲୋକ ଧର୍ମିକ ବୋଲି କହନ୍ତି, ସେଉଁଠିକି ସତ୍ୟ ଧର୍ମିକ; ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଲାଭ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କରିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ସର୍ବୋପରି, ଏହା ଉପରେ ଆଧାରିତ ଯେଉଁ ଶାସ୍ତ୍ର, ସେହିଁ ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର; ଯିଏ ଏହାକୁ ଚିନ୍ତନ କରେ, ସେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ। ଯେପରି ଜଳର ମଳ କ୍ଲିଙ୍ଗନଟ ଦ୍ୱାରା ଦୂର ହୁଏ, ଅବିବେକ କୁ ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ନିବାରିତ, ସେପରି ଅପବିତ୍ରତାକୁ ନିର୍ମଳ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସତ୍ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ୱ କରାଯାଏ। ଏଠି ଏହି ଦେବତା ବିଷୟରେ ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଲେ, ଯାହାକୁ ଜାଣିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ—କହ, ସେ କେଉଁଠି ବସିଛନ୍ତି, କିପରି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବି? ଏହି ଦେବତା କୌଣସି ଦୂର ଅଞ୍ଚଳରେ ନୁହେଁ; ସେ ନିତ୍ୟ ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ସୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଭାବରେ। ଏହି ଏକାଟିଏ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ; କିନ୍ତୁ ଏହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଜଗତ ନୁହେଁ। ସତ୍ୟରେ, କେବଳ ଏହି ଏକାଟିଏ ଅଛି; ଏହାଠାରୁ ଅଲଗା କୌଣସି 'ବିଶ୍ୱ' ଦେଖୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ସୁଦ୍ଧ ଚେତନା—ଚନ୍ଦ୍ରଧାରୀ, ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, କମଳସମ୍ଭବ—ସମସ୍ତେ ଏହି ସୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଅଟୁଟ ଭାବରେ। ଏଠି ପିଲାମାନେ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି ଏହି ସଂସାର କେବଳ ଚେତନା; ତେଣୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶିକ୍ଷା ଦରକାର ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଏହାକୁ କେଉଁ ନାମ ଦିଅଯିବ? ତୁମେ ବୁଝିଛ, ଏହି ଜଗତ ସୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ଜ୍ଞାନ ମାନେ ଜ୍ଞାନ; ତଥାପି ତୁମେ ଏପରି କିଛି ଜାଣିନାହ, ଯାହା ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ରରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇପାରେ। ଯାହାକୁ 'ଚେତନା' ବୋଲାଯାଏ, ଏହି ସଂସାର; ଏହି ଜୀବକୁ ପ୍ରାଣୀ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ଏବଂ ଏଠାରୁ ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ତରଙ୍ଗ ଉଠେ। ଏହି ଅଜ୍ଞାନୀ ଓ ନିରାକାର ଜୀବ ଦୁଃଖର ପାତ୍ର; ଚେତନା ଥିବାରୁ ସେ ଏହି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଦ୍ରବ୍ୟର ଅନୁଭବ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଏହାର ଅଭାବ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ଥାଏ, ସେଉଁଠି ପୂର୍ଣ୍ଣତାର ଅବସ୍ଥା; ଏହା ଜାଣିଲେ କେବେ ଦୁଃଖ ନାହିଁ। ହୃଦୟର ଗଠି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ କଟିଯାଏ, ତାଙ୍କର କ୍ରିୟା ଶେଷ ହୁଏ, ଯେତେବେଳେ ପରମ ଓ ଅପରମକୁ ଦେଖାଯାଏ। ବିଷୟ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଅନିରୋଧ୍ୟ ଯେପରି ଦ୍ରବ୍ୟ ଅସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ବିଷୟ ଅଛି, ସେଉଁଠି ଏହା କେବେ ଶମିତ ହେବି? ଯିଏ ସତ୍ପୁରୁଷ ସଙ୍ଗ ଓ ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ ଦ୍ୱାରା ପରମାତ୍ମା ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ, ସେ ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ—ଏହି ପରମ ଆତ୍ମା କେମିତି?