ଏକ ସମୟର କଥା, ରାମଙ୍କୁ ଏକ ଗୁପ୍ତ ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଉଥିଲା—ଏହି ଶିକ୍ଷା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗମ୍ଭୀର ଓ ଦିବ୍ୟ ଥିଲା। ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି ଏକ ଅଜନ୍ମ, ଦୀପ୍ତିମାନ, ଦିବ୍ୟ ଓ ନିର୍ମଳ ପ୍ରଭୁ, ଯେଉଁଥିରେ କେବେ ଅସ୍ତ ହୁଏନାହିଁ; ସେ ସର୍ବଦା, ସର୍ବତ୍ର, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା, ମହାପ୍ରଭୁ ଓ ସମସ୍ତର ଉତ୍ସ। ଏହି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ବ୍ୟାକ୍ୟା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିବା ଶବ୍ଦ ତଳେ ଫେରିଯାଉଛି; ମୁକ୍ତ ଲୋକମାନେ ସେଉଁଠି ସ୍ଥିତିକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; 'ଆତ୍ମା' ଭଳି ନାମଗୁଡିକ କଳ୍ପନା ହୋଇଛି, ସେମାନେ ସେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନାହିଁ। ସାଂଖ୍ୟ ଦାର୍ଶନିକମାନେ ସେଉଁଠି ଏହି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି, ବେଦାନ୍ତୀୟମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅତି ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଶୂନ୍ୟବାଦୀମାନେ ସେଉଁଠି ଶୂନ୍ୟତା ଦେଖନ୍ତି, ସୂର୍ୟର ଦୀପ୍ତିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବାମାନେ ସେଉଁଠି ଦୀପ୍ତିକାରୀ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି; ସେ ସର୍ବଦା ବକ୍ତା, ସ୍ମରଣକାରୀ, ଏକାଉଁଥିବା ଭୋଗା, ଦ୍ରଷ୍ଟା, କର୍ତ୍ତା। ସେ ସଂସାରରେ ଥିବା ଏବଂ ନଥିବା—ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି; ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା ହେଲେ ଦୂରେ ଅଛନ୍ତି; ଏହି ଚେତନାର ଆଲୋକ ଏଭଳି, ଯେପରି ରବିରୁ ପ୍ରଭା ଆସେ। ସେଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ ଭଳି ଦେବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ସୂର୍ୟରୁ କିରଣ ଭଳି; ସେଠାରୁ ଅନେକ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ସାଗରରୁ ଫୁଲା ଭଳି। ସେଠାରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଏବଂ ଅଦୃଶ୍ୟ ସମସ୍ତ ଉପାଦାନ ଏକତାରେ ଲୟ ହୁଏ, ବଡ଼ ସାଗରରେ ଝରଣା ଭଳି; ସେ ନିଜକୁ ଓ ସମସ୍ତକୁ ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି, ଦୀପ ଭଳି। ସେ ଆକାଶ, ଦେହ, ପଥର, ଜଳ, ଲତା, ଧୂଳି, ପାହାଡ଼, ପବନ ଓ ତଳଭୂମିରେ ବସିଛନ୍ତି। ସେ ଶୀଘ୍ର ଏଠା ଓ ସେଠା ଅଷ୍ଟପୁରୀ (ଦେହ)କୁ ଡୁବାଉଛନ୍ତି; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୂଢ଼ମାନେ ଧ୍ୟାନରେ ପଥର ଭଳି ନିର୍ବାଚନ୍ନ ହୋଇଯାନ୍ତି। ସେଠାରେ ଆକାଶ ଶୂନ୍ୟ ହୁଏ, ପାହାଡ଼ ଦୃଢ଼ ହୁଏ, ଜଳ ଶୀଘ୍ର ବହିଯାଏ, ଏବଂ ସୂର୍ୟ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ। ସେଠାରୁ ବିଭିନ୍ନ ଜଗତର ଦୃଶ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମେଘରୁ ବର୍ଷା ଭଳି। ତିନି ଲୋକର ତରଙ୍ଗଗୁଡିକ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ହୋଇ ସେଠାରେ ନିରନ୍ତର ଚମକୁଛି, ସୂର୍ୟରେ କିରଣ ଭଳି। ସେ ନାଶର ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅନଶ୍ୱର; ସେ ସମସ୍ତ ଭିତରେ ବସିଛନ୍ତି, ଲୁଚିଥିବା ଓ ବିଭିନ୍ନ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ସମସ୍ତରେ ଉପସ୍ଥିତ। ଏହି ପ୍ରଭୁ ଆକାଶରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିବା ଏକ ଦ୍ୱିଗ୍ଧ ଲତା, ଯାହାର ଫଳ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ପତ୍ର, ଏବଂ ପବନରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି। ଏହି ଚେତନା ମଣି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେହରେ ଚମକୁଛି; ଏଠି, ଚନ୍ଦ୍ରରେ କିରଣ ଭଳି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଝରଣା ଚମକୁଛି। ଏହି ଶାନ୍ତ ଚେତନା ଶ୍ରେଣୀରେ, ଅମୃତ ବର୍ଷା ଦୀପ୍ତିରେ, ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଝରଣା ଭଳି ବହୁଛି, ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନୁଭୂତି ହେଉଛି ନିର୍ମାଳା ତଡ଼ିତ ଭଳି। ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଏହି ଆଲୋକରେ ଚମକିଥାଏ; ଅସତ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ସତ୍ୟ ସତ୍ୟତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏହି ଚଳିତ ଦେହ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣିର ସାମ୍ନାରେ ଅସ୍ପୃହା ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଯାହା ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିର୍ବିକାର ଓ ନିର୍ମଳ ଭାବରେ ବସିଛି। ଏହି ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଭାଗ୍ୟ, ଆକାଶ, କାଳ, ଗତି, ଓ ଚଳନ, କ୍ରିୟାଗୁଡିକ ଆସି ଯାଉଛି; ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଉପସ୍ଥିତ। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା, ଆକାଶ ଜ୍ଞାନରେ ଆକାଶ ଭଳି ହୁଏ; ବସ୍ତୁ ଜ୍ଞାନରେ ବସ୍ତୁ ଭଳି ହୁଏ, ତଥାପି କେଉଁଠି ଥିବା ନିର୍ବିକାର। ଏହି ଆତ୍ମା ମହାଜଗତର ଅସୀମ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, କେବେ କିଛି କରେନାହିଁ; ନିଜ ଅକ୍ଷୟ ଓ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଚେତନାରେ ନିର୍ବିକାର ଅଛି, ଉଦୟ ଓ ଅବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା କିଛି ନାହିଁ। ଏହି ଦେବଦେବତା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲାଭ କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, କ୍ରିୟାଗତ କ୍ଳାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ଏଠି କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଓ ତାହାର ପ୍ରୟୋଗ ଦରକାର; ଅନ୍ୟ କିଛି ଦରକାର ନାହିଁ। ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ମୃଗମାରୀଚିକାରେ ଜଳ ଭାବର ଭ୍ରମ ଦୂର ହେବାର ଅନୁଭୂତି। ଏହି ଆତ୍ମା ଦୂର ନୁହେଁ, ଆକାଶରେ ନୁହେଁ, ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ନିଜ ଆନନ୍ଦର ଦୀପ୍ତି, ଏବଂ ନିଜ ଦେହରେ ମିଳିଥାଏ। ତପ, ଦାନ, ନିୟମ ଭଳି କୌଶଳ ଏଠି କିଛି ଉପକାରୀ ନୁହେଁ; ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ବିଶ୍ରାମ କରିବା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପାୟ ନାହିଁ। ଏଠି ଶାସ୍ତ୍ର, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ସଙ୍ଗ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ଯୋଗୀଙ୍କ ନିର୍ଦେଶ ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ ଓ ଆଲୋକ; ଯାହା ଭ୍ରମର ଜାଳକୁ ବିନା କୌଶଳ ଦୂର କରେ। ଏହି ମাত্ৰ ଚିହ୍ନିବା ଦ୍ୱାରା—"ଏହି ଦେବତା ଏହି"—ଜୀବରେ ଦୁଃଖ ଆସେନାହିଁ, ଏବଂ ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଆତ୍ମାକୁ ଚିହ୍ନିଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷ ତାଙ୍କୁ କେବେ ଦୁଃଖ ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ଦେବଦେବତାକୁ ଦୂରରୁ କିପରି ଅତି କଠିନ ତପ, ଦୁଃଖ, କିମ୍ବା ଅନେକ ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ କରିପାରିବେ? ହେ ରାମ, ଏହି ଦେବତା ନିଜ ଉଦ୍ୟମ ଓ ବିସ୍ତୃତ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ, ତପ, ସ୍ନାନ, କିମ୍ବା କୌଶଳ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ଯଦି ଆସକ୍ତି, ଦ୍ୱେଷ, ଅନ୍ଧକାର, କ୍ରୋଧ, ଅଭିମାନ, ଇର୍ଷ୍ୟା ତ୍ୟାଗ ନହେଁ, ତପ ଓ ଦାନ କେବଳ ଦୁଃଖର ଉତ୍ସ, ସତ୍ୟ ଉପାୟ ନୁହେଁ। ମନ ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହେଲେ, ଚତୁର୍ୟ ଧୂର୍ତ୍ତତା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟର ଧନ ଅର୍ଜନ କଲେ, ତାହାରୁ ଦିଆଯାଉଥିବା ଦାନ କେବଳ ମୂଳ ମାଲିକଙ୍କୁ ଫଳ ଦିଏ। ମନ ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷରେ ଦୂଷିତ ହେଲେ, ନିୟମ କିମ୍ବା କୌଶଳ କଲେ, ଏହା ଅନ୍ୟାୟ; ତାହାର ଫଳ ଅତି ଅଳ୍ପ କିମ୍ବା ନାହିଁ। ଏହିପରି, ନିଜ ଉଦ୍ୟମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାୟ ହେଉଛି—ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଉତ୍ତମ ଲୋକମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ, ଯାହା ସଂସାର ରୋଗକୁ ନଷ୍ଟ କରେ। ଏଠି, ନିଜ ଉଦ୍ୟମ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପାୟ ଦୁଃଖ ନିବାରଣ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।