ଏହି ସଂସାର କେବେ ଥିଲା ନାହିଁ, ଏହା କେବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ନାହିଁ, ଏହାର ସ୍ଥିର ସ୍ଥିତି କିଛି ନୁହେଁ—ଏହି ଭାବରେ, ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଏହା ସଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିବା ପାଇଁ ମତେ କୁହ। ତେବେ, ମୁଁ କଥା କହିପାରିବି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଶୁଣ, ହେ ରାଘବ, ଏହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଛି—ଯେପରି ଏହି ସଂସାର ଅସତ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ଏକ ବଞ୍ଜା ଜନନୀର ପୁଅ ପରି, ମରୁଭୂମିରେ ଅସମ୍ଭବ ଭାବରେ। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନଥିଲା; ତେଣୁ, କିଛି ଅଛି ବୋଲି କୁହିବା ଯାଉ ନାହିଁ। ଏହା କେବଳ ମନରେ ଦେଖାଯାଏ, ସ୍ୱପ୍ନର ଏକ ନଗରୀ ପରି। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ମନ ଅପ୍ରକଟ ଓ ଅସତ୍ୟ ରୂପ ଅଂଶ ଥିଲା। ଏହି ଅନୁଭବ କିପରି ହୁଏ, ମୁଁ ଏବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ମନ ଯାହା ଅନୁଭୂତିରେ ଗଠିତ, ସେଇ ମନ ନିଜେ ଏହି ଦୋଷକୁ ଜନ୍ମ ଦେଉଛି, ଯାହା ଅସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟତାର ଆଭାସ ଦେଉଛି—ଏକ ସ୍ୱପ୍ନ ଭିତରେ ଆଉ ଏକ ସ୍ୱପ୍ନ ପରି। ଏହି ମନ ନିଜ ସ୍ୱାଧୀନତାରେ ଶୀଘ୍ର ଦେହକୁ କଳ୍ପନା କରେ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ମାୟାର ଚମତ୍କାର ଅନେକ ଦିଗରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ମନ ଆଲୋକିତ ହୁଏ, ଗତି କରେ, ନୃତ୍ୟ କରେ, ଭିକ୍ଷା ମାଗେ, ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ, ନିଜେ ଅପସାରଣ କରେ; ଏହି ମନ ଅମରତାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ତଥାପି ଅସ୍ଥିର ଶକ୍ତିରେ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ। ତା’ପରେ, ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା—ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାଘ୍ର, ଏହି ମନର ଭ୍ରାନ୍ତି କ’ଣ? ଏହା କିପରି ଅଛି, କିପରି ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହି ମାୟାମୟ ମନ କେଉଁଠୁ ଆସେ? ଦୟାକରି ମୋତେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ଆରମ୍ଭର ଉତ୍ପତ୍ତି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର; ପରେ ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବେ। ଯେତେବେଳେ ମହାପ୍ରଳୟ ଆସେ ଏବଂ ଅସତ୍ତା ବ୍ୟାପି ଯାଏ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ କେବଳ ଶାନ୍ତି ଅବସ୍ଥା ରହିଥାଏ, ସମସ୍ତ ରୂପ ଲୟ ହୋଇଯାଏ। ସେଠାରେ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଅଜନ୍ମା, ଦିବ୍ୟ, ନିର୍ମଳ ମହାପ୍ରଭୁ ବିରାଜିତି ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ କେବେ ଅସ୍ତ ହୁଏନାହିଁ; ସେ ସର୍ବଦା, ସର୍ବତ୍ର, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆତ୍ମା, ମହାପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳ। ଯାହାଠାରୁ ଶବ୍ଦ ଫେରିଯାଏ, ଯିଏ ମୁକ୍ତମନ୍ଦଳୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତ, ଯାହାଙ୍କୁ 'ଆତ୍ମା' ଭଳି ନାମ ଦିଆଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନୁହେଁ, କେବଳ କଳ୍ପନା। ସେଇ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ସାଂଖ୍ୟ ଦାର୍ଶନିକମାନେ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଦେଖନ୍ତି, ବେଦାନ୍ତୀମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପରିଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଶୂନ୍ୟବାଦୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶୂନ୍ୟ ବୋଲି, ସୂର୍ୟପ୍ରଭା ପ୍ରଶଂସକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଲୋକ ଭାବେ, ସେ ସର୍ବଦା କଥାହୁଏ, ସ୍ମରଣ କରେ, ସତ୍ୟ ଭୋଗୀ, ଦ୍ରଷ୍ଟା, କର୍ତ୍ତା। ସେ ଏହି ଜଗତରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ଦୁହେଁ, ଦେହରେ ବସି ମଧ୍ୟ ଦୂରେ ଅଛନ୍ତି; ଏହି ହେଉଛି ଚେତନାର ଆଲୋକ, ଯେପରି ସୂର୍ୟରୁ ତାପ ଆସେ। ଯାହାଠାରୁ ବିଷ୍ଣୁ ଭଳି ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ସୂର୍ୟରୁ କିରଣ ପରି; ଯାହାଠାରୁ ଅସଂଖ୍ୟ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସମୁଦ୍ରରୁ ବୁଦ୍ବୁଦ ପରି। ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଦ୍ରଶ୍ୟବସ୍ତୁ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ, ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରରେ ନଦୀମାନେ ଲୟ ହେବା ପରି; ଯେଉଁଠି ନିଜେ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ଦୀପ ପରି। ଯେଉଁଠି ଆକାଶ, ଦେହ, ପାଥର, ଜଳ, ଲତା, ଧୂଳି, ପାହାଡ଼, ପବନ ଏବଂ ପାତାଳରେ ବିରାଜିତି; ଯେଉଁଠି ଏହି ଅଷ୍ଟପୁରୀ ଦେହକୁ ଶୀଘ୍ର ବ୍ୟାପି ଯାଏ; ଯାହା ମୂଢ଼ମନ୍ଦଳୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନରେ ଏକ ପାଥର ପରି ନିର୍ବିକାର କରିଦିଏ। ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆକାଶ ଶୂନ୍ୟ, ପାହାଡ଼ ଦୃଢ଼, ଜଳ ଶୀଘ୍ର ବହେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୀବ୍ର ଆଲୋକ ଦେଉଛି। ଯେଉଁଠାରୁ ବିଭିନ୍ନ ସଂସାରିକ ଦୃଶ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଅମୃତର ମେଘରୁ ବର୍ଷା ପରି। ଯେଉଁଠି ତିନି ଲୋକର ତରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଉଦୟ ଓ ଲୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ପରି ଚମକେ। ଯେଉଁଠି ବିନାଶର ସ୍ୱଭାବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜେ ଅବିନାଶୀ, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ବସିଛି, ଅଲଗା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଏହି ସ୍ୱଭାବିକ ଲତା ଆକାଶରେ ବଢ଼ିଛି, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଫଳ ଧାରଣ କରୁଛି, ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏହାର ପତ୍ର, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ନୃତ୍ୟ କରୁଛି। ଏହି ଚେତନାମଣି ସମସ୍ତ ଦେହ ମାଧ୍ୟମରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ; ଯେଉଁଠି, ଚନ୍ଦ୍ରରେ କିରଣ ପରି, ସଂସାର ଜାଲର ସ୍ରୋତ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ଶାନ୍ତ ଚେତନାର ଏହି ରାଶିରେ, ଅମୃତ ବର୍ଷା ପରି ଦୀପ୍ତିରେ, ପଞ୍ଚ ଭୂତ ନଦୀ ପରି ବହେ, ଅନୁଭୂତିଗୁଡ଼ିକ ବିଜୁଳି ପରି ଚମକେ। ଏହାର ଆଲୋକରେ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତିପ୍ରତି ଚମକେ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ଅସତ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ସତ୍ୟ ସତ୍ୟତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହି ଚେତନାମଣି ସାମ୍ନାରେ ଏହି ଚଳିତ ଦେହ କୌଣସି ଆସକ୍ତି ବିନା କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିର୍ବିକାର ଓ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ଭାଗ୍ୟ, ଆକାଶ, କାଳ, ଗତି, ନାଦ, କ୍ରିୟା ଆସି ଯାଉଛି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଛି। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଦ୍ୱାରା, ଏହା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶ ପରି ହୁଏ; ଦ୍ରବ୍ୟର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ରବ୍ୟ ଭାବ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, କିନ୍ତୁ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିର ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ଅପାର କ୍ରିୟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା କେବେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରେନାହିଁ; ନିଜ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଚେତନାରେ ସ୍ଥିତ ରହି, ଉତ୍ପତ୍ତି-ସ୍ଥିତିର ଭାବକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ। ଏହି ଦେବଦେବ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମାକୁ, କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ, କୌଣସି କ୍ରିୟା କ୍ଲେଶ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ଏଠାରେ କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଓ ତାହାର ପ୍ରୟୋଗ ଉପଯୋଗୀ; ଅନ୍ୟ କିଛି ଦରକାର ନାହିଁ। ଏହା ମୃଗମରୀଚିକାର ଜଳ ଭ୍ରମ ଭାଙ୍ଗି ଦେଉଥିବା ଅନୁଭୂତି ପରି। ଏହା କେବଳ ଦୂରେ ନୁହେଁ, ଆକାଶରେ ନୁହେଁ, କିମ୍ବା ଅକ୍ଷୟ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ନିଜ ଆନନ୍ଦର ଆଲୋକ, ନିଜ ଦେହରେ ଉପଲବ୍ଧ। ତପସ୍ୟା, ଦାନ, ବ୍ରତ ଏଠାରେ କିଛି ସାହାଯ୍ୟ କରେନାହିଁ; ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ବିଶ୍ରାମ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।