ଏହି ଉପାଦାନ ଶ୍ରେଣୀରେ, ଏକ ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଆଲୋଚନା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏଠାରେ କୁହାଯାଉଛି, ମୁକ୍ତିର ଅଭାବର ଦୋଷ ପ୍ରବଳ ଭାବେ ରହିଛି, ଏବଂ ଏହି ଅଭାବ କେବେ ବି ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏହି କାରଣରେ ଦେବ ଋଷିମାନେ ଏବଂ ଦ୍ରଷ୍ଟାମାନେ ମୁକ୍ତିର ପାତ୍ର ଭାବରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ଯଦି ଏହି ଜଗତ ଏବଂ ଏହାର ଆରମ୍ଭ ସତ୍ୟରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଥାନ୍ତା, ତେବେ କେହି ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ବାହ୍ୟ କିମ୍ବା ଆଭ୍ୟନ୍ତର ଯାହା ଦେଖାଯାଉଛି, ସେ କେବଳ ନାଶ ପାଇଁ ଅଛି। ଏହି କଥାର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗଭୀର ମତ ଅଛି, ରାମା, ତୁମେ ଏହି ଆଲୋଚନାର ଶ୍ରବଣ କର; ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବୁଝିପାରିବ। ଏହି 'ମୁଁ', ଯାହାକୁ ଆକାଶ ଏବଂ ପଞ୍ଚଭୂତର ଆକୃତି ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଉଛି, ଏବଂ 'ଜଗତ' ଶବ୍ଦ, ପ୍ରକୃତରେ ଏହାର କୌଣସି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଯାହା କି ଦେଖାଯାଉଛି, ତୁମେ ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଆକୃତି ଦେଖୁଛ, ସେ ସବୁ ଏକ ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ, ଅଜର, ଅମର ଏବଂ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ। ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଶାନ୍ତିରେ ପରମ ଶାନ୍ତି ବସିଥାଏ; ଆକାଶରେ କେବଳ ଆକାଶ ଦେଖାଯାଉଛି; ବ୍ରହ୍ମ ବ୍ରହ୍ମରେ ବସିଥାଏ। କୌଣସି ଦୃଶ୍ୟ, ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଦେଖିବା କ୍ରିୟା ନାହିଁ; ଶୂନ୍ୟତା, ଜଡତା, ଚେତନା କିଛି ନାହିଁ—କେବଳ ଏହି ଶାନ୍ତି ସମସ୍ତଠାରେ ବିସ୍ତୃତ। ଏଠି ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଆଯାଉଛି—ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପରିବା ମାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପାହାଡ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଖରଗୋଶର ସିଙ୍ଗ ମାପାଯାଏ, ପାହାଡ ନାଚୁଛି; ବାଳୁକା ରେ ତେଲ ଚାଲିଯାଏ, ପଥରର ଝିଅମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ପଢୁଛି, ଚିତ୍ରିତ ମେଘ ବିଜୁଳି ହୁଏ—ଏହି ଶବ୍ଦମାନେ ଏପରି ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ଅସମ୍ଭବ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଉଛି। ଏହି ଜଗତ, ଯାହା ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟ, ମୃତ୍ୟୁ, ଦୁଃଖର ଆକାଶରେ ତିଆରି, ତୁମେ ଏବଂ ମୁଁ କାହିଁକି ଏହାକୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବରେ କଥା ହୁଅଛୁ? ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ନା ତିଆରି ହୋଇଛି, ନା ଉତ୍ପନ୍ନ, ନା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଛି—ଏହିପରି ଭାବରେ ଏହାକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରିବାକୁ ବ୍ରହ୍ମା, ମୋତେ କୁହ। ମୁଁ କୌଣସି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ସମର୍ଥ ନୁହେଁ; ରାଘବ, ଶୁଣ, ଏହି ଅସତ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ମାନେ ବିରାଟ ମୃଦ୍ଧା ମାନ୍ୟର ପୁଅ ପରି ଅସତ୍ୟ। ଆରମ୍ଭରେ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନଥିଲା; ଏହି କାରଣରେ କୌଣସି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଏହି ଜଗତ ମନରେ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ସ୍୵ପ୍ନର ଏକ ନଗର ପରି। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ମନ ଅଜନିତ ଥିଲା, ଏହା ଅସତ୍ୟ ଆକୃତିରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହା କିପରି ଅନୁଭବ ହୁଏ, ମୁଁ ଏହାକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ମନ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଅନୁଭୂତିରେ ଗଠିତ, ଏହି ଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯାହା ଅସତ୍ୟ ଆକୃତିରେ ଅସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ଏକ ସ୍୵ପ୍ନ ଭିତରେ ଆଉ ଏକ ସ୍୵ପ୍ନ ପରି। ଏହି ମନ ନିଜ ସ୍୵ତନ୍ତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ଶରୀର କୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥାଏ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ଏହି ମାୟାର ଚମକ ବିସ୍ତୃତ ହୁଏ। ଏହା ଚମକେ, ଗତି କରେ, ନାଚେ, ଭିକ୍ଷା ମାଗେ, ହୁଏ, ଡୁବେ, ନିଜେ ବିସ୍ରମ କରେ; ଅମରତ୍ୱ ଲାଭ କରେ, କିନ୍ତୁ କେବଳ ଚଞ୍ଚଳତାରେ ଅପ୍ରତିଷ୍ଠିତ—ଏହି ମନ। ଏଠି ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଛି—ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ମନର ବିକଳତା କଣ? ଏହା କିପରି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଛି, କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି ମାୟାମୟ ମନ କୁଠୁ ଆସିଛି? ହେ ପ୍ରଭୁ, ଦୟାକରି ଆରମ୍ଭର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କୁହ; ପରେ ଅନ୍ୟ ଦିନ ତୁମେ ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା। ଯେବେ ବିଶ୍ୱର ମହାପ୍ରଳୟ ଆସିଥାଏ, ଅସତ୍ୟ ବିପ୍ଲବ କରିଥାଏ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ କେବଳ ଶାନ୍ତି ରହିଥାଏ, ସମସ୍ତ ଆକୃତି ଅପସାରିତ। ଏଠି ଦିବ୍ୟ, ଅଜନିତ, ନିର୍ମଳ ପ୍ରଭୁ ଅବିଚଳ ଭାବରେ ବସିଥାନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତ ଠାରେ, ସମସ୍ତ ସମୟରେ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆତ୍ମା, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତର ଉତ୍ସ। ଯାଁଠୁ ଶବ୍ଦମାନେ ଫେରି ଯାଉଛି, ଯାଁଠି ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ଯାଁଠି 'ଆତ୍ମା' ଭଳି ନାମମାନେ କଳ୍ପିତ, ତାଙ୍କର ନିଜ ଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନୁହେଁ। ସେ ସାଂଖ୍ୟ ଦର୍ଶନରେ ବ୍ରହ୍ମ, ବେଦାନ୍ତୀମାନେ ପ୍ରକୃତ ଚେତନା, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି। ଶୂନ୍ୟବାଦୀମାନେ ଶୂନ୍ୟତା, ସୂର୍ୟ ପ୍ରଭା ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବାମାନେ ଚମକ, ସେ ସର୍ବଦା କଥାକୁହା, ସ୍ମରଣକରିବା, ଏକ ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଏକ କ୍ରିୟାକର୍ତ୍ତା। ସେ ଜଗତରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଛନ୍ତି ଏବଂ ନା ରଖିଛନ୍ତି; ଶରୀରରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୂରେ ଅଛନ୍ତି; ଏହି ଚେତନାର ଆଲୋକ, ସୂର୍ୟର ଚମକ ପରି। ଯାଁଠି ଭିଷ୍ଣୁ ଦିବ୍ୟମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ସୂର୍ୟର କିରଣ ପରି; ଯାଁଠି ଅନେକ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସାଗରର ଫେନ ପରି। ଯାଁଠି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ବିଲିନ ହୁଏ, ବଡ଼ ସାଗରରେ ନଦୀ ପରି; ଯାଁଠି ନିଜକୁ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିବାକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ଦୀପ ପରି। ଏହି ଚେତନା ଆକାଶ, ଶରୀର, ପଥର, ଜଳ, ଲତା, ଧୂଳି, ପାହାଡ, ପବନ, ପାତାଳରେ ବସିଥାଏ। ଏହି ଚେତନା ଅଠ ଦ୍ୱାରା ଶରୀରକୁ ତୁରନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ କରେ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ମୁହଁ ହୋଇଥିବା ମୂଢ଼ମାନେ ପଥର ପରି ଧ୍ୟାନରେ ବିଲିନ ହୁଏ। ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଆକାଶ ଶୂନ୍ୟ, ପାହାଡ ଦୃଢ଼, ଜଳ ବେଗୀ, ସୂର୍ୟ ଚମକେ। ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ଜଗତ ଦୃଶ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ମେଘର ଅମୃତ ବର୍ଷା ପରି। ଏହି ଚେତନାରେ ତିନି ଲୋକର ତରଙ୍ଗମାନେ ଦୃଶ୍ୟ-ଅଦୃଶ୍ୟରେ ଅବିରତ ଚମକେ, ସୂର୍ୟର ଆଲୋକ ପରି। ଏହି ଚେତନା ନାଶର ଗୁଣ ରଖିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନାଶ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତରେ ବସିଥାଏ, ଗୁପ୍ତ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବରେ ଅଛି। ଏହି ସ୍୵ଭାବିକ ଲତା ଆକାଶରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି, ମଣ୍ଡଳ ଫଳ ଦେଉଛି, ଏହାର ପତ୍ର ମନ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପବନ ଦ୍ୱାରା ନାଚୁଛି। ଏହି ଚେତନା ରତ୍ନ ସମସ୍ତ ଶରୀରରେ ଚମକେ; ଏହି ଚେତନାରେ, ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣ ପରି, ଜଗତର ତରଙ୍ଗମାନେ ଚମକେ। ଏହି ଚେତନାରେ, ଶାନ୍ତି ଚେତନାର ଏକ ଏକାତ୍ମ ଭାବରେ, ଅମୃତ ଚମକରେ, ଭୂତମାନେ ଧାରାରେ ବହିଯାଉଛି, ଅନୁଭୂତିମାନେ ବିଜୁଳି ପରି ଚମକେ।