ଏହି ଉପଦେଶ ମଧ୍ୟରେ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦଶା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଆକର୍ଷଣ ଓ ଦ୍ୱେଷର ସମସ୍ତ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ହଳକା ପବନ ନ ଥିଲେ କୌଣସି ଚଞ୍ଚଳତା ରହେନାହିଁ। ସେଉଁ ଦଶାରେ, ଯେତେବେଳେ କିଛି ଥାଏନାହିଁ—ସମସ୍ତ କେବଳ ଆକାଶ, ଦିଗ ଓ ପୃଥିବୀର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ—ସେଠାରେ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ୟୋତିର କଣ ଆକୃତି ଥାଏ? ଯେତେବେଳେ ଦୃଶ୍ୟମାନ—ତିନି ଲୋକ, ତୁମେ ଓ ମୁଁ—ସବୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହୀନ ହୋଇଯାଏ, ସେଉଁବେଳେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଏହି ହେଉଛି ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱଭାବ। ଯେପରି ଅନେକ ପାହାଡ଼ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟର ଅନେକ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆଇନା ଆଇନା ହିଁ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ଏପରି ଅବିକୃତ ଓ ନିର୍ମଳ। ଯେତେବେଳେ ଦୃଶ୍ୟର ଶବ୍ଦ ଯଥା ‘ମୁଁ’, ‘ତୁମେ’, ‘ଜଗତ’ ଓ ଏହି ଭ୍ରମ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସେଉଁବେଳେ ଶୁଦ୍ଧ ଏକତା ଉଦିତ ହୁଏ, ଯେଉଁ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଦ୍ରଷ୍ଟାପନ କରୁନାହିଁ, ସେଉଁଥିରେ ଏହା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଯଦି ଏହା ଶାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ତେବେ ଯାହା ଅଛି ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନ ଥାଏ, ଆମେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ ବୋଲି ଜାଣିପାରୁନାହିଁ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହିପରି ଦୃଷ୍ଟିର ଜ୍ୱର କିପରି ଶାନ୍ତ ହେବ, ଯେଉଁ ନିରନ୍ତର ଚାଲିଥାଏ, ଭ୍ରମ ଓ ଦୁଃଖର ଶୃଙ୍ଖଳା ଦେଇଥାଏ? ରାମ, ଏହି ଦୃଷ୍ଟି ରାକ୍ଷସ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଶୁଣ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହେଇଯିବ। ଯାହା କିଛି ଅଛି, ରାଘବ, ତାହାର ନାଶ ନିଶ୍ଚିତ; ତେଣୁ ଏହା ନଶ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ବୀଜ ହୃଦୟରେ ରହିଯାଏ। ସେଇ ସ୍ମୃତି ବୀଜ ଚେତନା ଆକାଶରେ ପୁନଃ ଉଦିତ ହୋଇ, ଦୃଶ୍ୟର ଧାରଣାକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯାହା ସ୍ୱରୂପରେ ଅସତ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପୃଥିବୀ, ପାହାଡ଼, ଆକାଶ ଆଦି ଆକାରେ ଦୋଷକୁ ବିସ୍ତାର କରେ। ଏହିପରି ମୁକ୍ତିହୀନତାର ଦୋଷ ଅବିରତ ରହିଯାଏ, ଏହାର ଅଭାବ ଚିହ୍ନ ମିଳେନାହିଁ; ଏହି କାରଣରୁ ଦେବ ଋଷିମାନେ ମୁକ୍ତିର ପାତ୍ର ଭାବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ଯଦି ଏହି ଜଗତ ଓ ତାହାର ଆରମ୍ଭ ସତ୍ୟ ଥାନ୍ତା, ତେବେ କାହା ପାଇଁ ମୁକ୍ତି ସମ୍ଭବ ହେବ ନଥାନ୍ତା; ଦୃଶ୍ୟ ବାହ୍ୟ ହେଉ ବା ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ, ସେ କେବଳ ନାଶ ପାଇଁ। ତେଣୁ, ରାମ, ଏହି ଭୟାନକ ନିଶ୍ଚୟ ଶୁଣ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଏହି ଅନୁଶୀଳନରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବୁଝିପାରିବ। ଏହି ଯେ ‘ମୁଁ’ ଭାବିଯାଏ, ଯାହାକୁ ଆକାଶ ଓ ପଞ୍ଚଭୂତ ରୂପରେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ, ଏବଂ ‘ଜଗତ’ ଶବ୍ଦ—ସତ୍ୟରେ, ଏହାର କୌଣସି ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଯାହା କିଛି ଦେଖାଯାଏ, ତୁମ ପାଖରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଅଛି, ସେ ସବୁ ବାସ୍ତବରେ ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ, ଅମର, ଅପରିଣାମୀ। ପୂର୍ଣ୍ଣରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ; ଶାନ୍ତିରେ ପରମ ଶାନ୍ତି ବିଦ୍ୟମାନ; ଆକାଶରେ କେବଳ ଆକାଶ ଦେଖାଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମେ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଏଠି କୌଣସି ଦୃଶ୍ୟ, ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଦୃଶ୍ୟକ୍ରିୟା ନାହିଁ; ଶୂନ୍ୟ, ଜଡ, ଚେତନ କିଛି ନାହିଁ—କେବଳ ଏହି ଶାନ୍ତି ସମସ୍ତତାରେ ବିସ୍ତାରିତ। ପାହାଡ଼କୁ ଅଜା ଝିଅ ପିଷିଥାଏ; ଖରଗୋଶର ଶିଙ୍ଗ ମାପାଯାଏ; ପାଥର ହାତ ପିଛି ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟ କରେ। ବାଲିର ଦାଣା ତେଲ ସହିତ ବହେ; ପାଥର ଝିଅମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ପଢ଼ନ୍ତି; ଚିତ୍ରିତ ମେଘ ଗରଜନ୍ତି—ଏହିପରି ଅପୂର୍ବ କଥା ହେଉଛି, ପ୍ରଭୁ। ଏହି ଜଗତ, ଯାହାକୁ ବୟସ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଦୁଃଖର ଆକାଶରୁ ତିଆରି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତା’କୁ ତୁମେ ଓ ମୁଁ କାହିଁକି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିବା ବୋଲି କଥା ହୁଏ? ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ନ ସ୍ଥିତ, ନ ଉଦିତ, ନ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିବା; ତେଣୁ, ବ୍ରହ୍ମନ, ଏପରି ଭାବେ ମୋତେ କୁହ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ହୁଏ। ମୁଁ କଥା କହିବାର ଯୋଗ୍ୟତା ନାହିଁ; ରାଘବ, ଶୁଣ, ଏହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଉଛି: ଏହା ଯେପରି ଅସତ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ମରୁଭୂମିରେ ଅଜା ପୁଅ ପରି। ଆରମ୍ଭରେ ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନଥିଲା; ତେଣୁ କିଛି ନାହିଁ। ଏହା ମନରେ ଦେଖାଯାଏ, ସ୍୵ପ୍ନନଗରୀ ପରି। ସତ୍ୟକୁ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ମନ ଅଉତ୍ପନ୍ନ, ଅସତ୍ୟ ଆକୃତିର। ଏହିପରି, ମୁଁ କିପରି ଏହା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେଥିରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ମନ, ଦୃଶ୍ୟମାନ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ଏହି ଦୋଷକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯାହା ନାଶଶୀଳ; ଏହା ଅସତ୍ୟ, ଅସତ୍ୟର ଆକୃତିରେ, ଏକ ସ୍୵ପ୍ନ ଭିତରେ ଅନ୍ୟ ସ୍୵ପ୍ନ ପରି। ସେଇ ମନ, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ, ଦେହକୁ କଳ୍ପନା କରେ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ଏହି ମାୟାର ଚମକ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଏହି ମନ ଚମକେ, ଚଳେ, ନୃତ୍ୟ କରେ, ଭିକ୍ଷା ମାଗେ, ଅନେକ ରୂପ ନେଇଥାଏ, ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ, ନିଜେ ହିଁ ପଛକୁ ହଟେ; ଏହା ଅମରତାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, କିନ୍ତୁ କେବଳ ତାହାର ଚଞ୍ଚଳ ଶକ୍ତିରେ ବିକାଶ ହୁଏ—ଏହି ମନ। ଏଠି, ପ୍ରଭୁ, ମୁନିମାନଙ୍କର ସିଂହ, ଏହି ମନର ଭ୍ରମ କ’ଣ? ଏହା କିପରି ଅଛି, କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହି ମନ ମାୟାରୁ କେଉଁଠୁ ଆସେ? ପ୍ରଭୁ, ଆରମ୍ଭର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହ, ପରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଶ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବ। ଯେତେବେଳେ ମହାପ୍ରଳୟ ଆସେ ଓ ଅସତ୍ତା ବ୍ୟାପ୍ତି ହୁଏ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ କେବଳ ଶାନ୍ତି ଅଛି, ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଲୟ ହୋଇଯାଏ। ସେଠାରେ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ, ଅଜନ୍ମା, ଦିବ୍ୟ, ନିର୍ମଳ ପ୍ରଭୁ ବିରାଜିତ, କଦାପି ଅସ୍ତ ହୁଏନାହିଁ; ସେ ସବୁଠାରେ, ସମୟ ସମୟରେ, ପରମାତ୍ମା, ମହାପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମୂଳ। ଯାହାଠାରୁ ଶବ୍ଦ ଫେରିଯାଏ, ଯାହାକୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିଥିବା ଜଣେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ଯାହାକୁ ‘ଆତ୍ମା’ ଭଳି ନାମ ଦିଆଯାଏ, ଯାହା ସ୍ୱଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ। ସେଇ ଲୋକ, ସାଂଖ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱବେତ୍ତାମାନେ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବି ଦେଖନ୍ତି, ବେଦାନ୍ତୀମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଭାବେ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଅବିକୃତ ଜ୍ଞାନ ଭାବେ। ଯେଉଁଠାରେ ଶୂନ୍ୟବାଦୀମାନେ ଶୂନ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ସୂର୍ୟପ୍ରଭା ପ୍ରଶଂସକମାନେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳକାରୀ ଭାବେ; ସେ ସଦା ଉଚ୍ଚାରଣକାରୀ, ସ୍ମରଣକାରୀ, ସତ୍ୟ ଭୋଗକାରୀ, ଦ୍ରଷ୍ଟା, କର୍ତ୍ତା।