ଏକ ଦିନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଭାବରେ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିବା ମହାର୍ଷି କହିଲେ—“ଯେଉଁଠି କଳ୍ପନା ଅଛି, ସେଠି ମନ ଅଛି, ପ୍ରିୟ ବ୍ରହ୍ମା। କଳ୍ପନା ଓ ମନ କେବେ ବି ଏକାଉଁଥିରେ ଅଲଗା ନୁହଁନ୍ତି। ଯାହା ଦେଖାଯାଉଛି, ସେଠାରେ ଯେଉଁଠି ଯଥାର୍ଥ କିମ୍ବା ଅଯଥାର୍ଥ ବସ୍ତୁ ଦେଖାଯାଉଛି, ସେହି ବସ୍ତୁକୁ ମନ ବୋଲି ଜାଣ; ଏହି ହେଉଛି ସତ୍ୟ। ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହକୁ ମନ ବୋଲାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧି ଏହି ଶରୀର ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ସେହି ବୁଦ୍ଧି ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଓ ସ୍ଥିର। ଅଜ୍ଞାନ, ସଂସାର, ମନ, ବନ୍ଧନ, ମଳିନତା, ଅନ୍ଧକାର—ଏହି ସବୁ ଦେଖାଯାଉଥିବା ପ୍ରତୀତିର ସମାନ ଅର୍ଥ ଥାଏ, ଏହିପରି ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି। ପ୍ରତୀତି ଛାଡ଼ି ମନର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ରୂପ ନାହିଁ; ଏହି ପ୍ରତୀତି ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ—ଏହାକୁ ମୁଁ ପୁଣି ଏକଥର କହିବି। ଯେପରି ଏକ ପଦ୍ମ ବୀଜ ଭିତରେ ପଦ୍ମ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଚେତନାର ଅଣୁ ଭିତରେ ଏହି ପ୍ରତୀତି ଜଗତ ଅଛି। ଯେପରି ଆଲୋକ ହେଉଛି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାର ରୂପ, ଚଳନ ହେଉଛି ପବନର ଗୁଣ, ତେଣୁ ପାଣିର ଶୀତଳତା ଓ ଦ୍ରଶ୍ଟାର ଦୃଶ୍ୟତା ଯେପରି, ସେପରି ଏହି ଗୁଣ ଦ୍ରଶ୍ଟା ଭିତରେ ଅଛି। ଯେପରି ଗହଣାର ରୂପ ସୁନାରେ, ମରୁମୟ ନଦୀରେ ପାଣି, ସ୍ୱପ୍ନ ନଗରୀରେ ଦିଵାଲି ରହିଥାଏ, ସେପରି ଦ୍ରଶ୍ୟର ପ୍ରତୀତି ଦ୍ରଶ୍ଟାରେ ଅଛି। ଏପରି ଦ୍ରଶ୍ୟର ଦ୍ରଶ୍ଟା ଭିତରେ ଦୂରତାର ଭାସ ଯେମିତି ଦେଖାଯାଏ, ମୁଁ ତାହାକୁ ତୁମକୁ ତୁମ ମନର ଆଇନା ଦେଖାଇ ଏକ ଦାଗ ଭଳି ସଫା କରିଦେଉଛି। ଯେତେବେଳେ ଦ୍ରଶ୍ୟ ନାହିଁ, ଦ୍ରଶ୍ଟା ବି ଦ୍ରଶ୍ଟା ରହିପାରେନି, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତା ବୋଲି ଜାଣ, ଯାହା ଅସତ୍ ଓ ସତ୍ ଦୁହିଁ ପାଇଁ ଲାଗୁଛି। ସେଉଁଠି ପହଞ୍ଚିଲେ, ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ର ଭାବ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ପବନ ଥମ୍ବିଯିବାରେ ଚଳନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ କିଛି ନାହିଁ, ସବୁ କିଛି ଖାଲି ଆକାଶ, ଦିଗ ଓ ପୃଥିବୀର ଗୁଣ ହୋଇଯାଏ, ସେଉଁଠି ଶୁଦ୍ଧ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାର କୌଣସି ରୂପ ରହିପାରିବ କି? ଦ୍ରଶ୍ୟ—ତିନି ଲୋକ, ତୁମେ ଓ ମୁଁ—ଅସତ୍ ହୋଇଯିବା ପରେ, ଦ୍ରଶ୍ଟା ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଏ; ଏହା ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ। ଯେପରି ଅନେକ ପାହାଡ଼ ଓ ବସ୍ତୁର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ମଧ୍ୟରେ ଆଇନା କେବଳ ଆଇନା ହିଁ ରହିଥାଏ, ଏହିପରି ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାର ନିଜ ସ୍ୱରୂପ। ଯେତେବେଳେ 'ମୁଁ', 'ତୁମେ', 'ଏହି ଜଗତ' ଭଳି ଦ୍ରଶ୍ୟର ବିକଳ୍ପ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସେଉଁଠି ଶୁଦ୍ଧ ଏକତା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଦ୍ରଶ୍ଟା ଦ୍ରଶ୍ୟ ଦେଖିନାହାନ୍ତି। ଯଦି ଏହି ଭାବ ଶାନ୍ତ ହେଉନାହିଁ, ତେବେ ଅସତ୍ ତାହାକୁ ଲାଗୁନାହିଁ; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଆମେ ଅସତ୍ କୁ ଜାଣିପାରୁନାହିଁ, ଏହିଠାରେ ଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ତେଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା, ଏହି ଦୃଶ୍ୟର ଜ୍ୱର କିପରି ଶାନ୍ତ ହେବ? ଏହା ଅବିରତ, ମୋହ ଓ ଦୁଃଖର ସମ୍ପ୍ରତି ଦେଉଥିବା ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ରକ୍ଷା କିପରି ହେବ? ରାମ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦାନବ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଶୁଣ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହେବ। ରଘୁନନ୍ଦନ, ଯାହା ଅଛି, ତାହାର ନଶ୍ଟ ନିଶ୍ଚିତ; ତେଣୁ ଏହା ନଶ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହାର ବୀଜ ହୃଦୟରେ ରହିଯାଏ। ସ୍ମୃତିର ବୀଜ ଚେତନାର ଆକାଶରେ ପୁଣି ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ, ଦ୍ରଶ୍ୟ ଭାବନାକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହା ଅସାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଜଗତ, ପାହାଡ଼, ଆକାଶ ରୂପେ ଦୋଷ ବିସ୍ତାର କରେ। ଏହିପରି, ମୋକ୍ଷ ନ ମିଳିବାର ଦୋଷ ଚାଲିଯାଏନାହିଁ, ଏହାର ଅଭାବ ଚିହ୍ନ ମିଳେନାହିଁ; ଏହି କାରଣରୁ ଦେବ ଋଷି ଓ ମୁନିମାନେ ମୋକ୍ଷର ପାତ୍ର ଭାବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ଯଦି ଏହି ଜଗତ ଓ ଏହାର ଆରମ୍ଭ ସତ୍ୟ ଥାନ୍ତା, ତେବେ କାହା ପାଇଁ ମୋକ୍ଷ ସମ୍ଭବ ହେବନାଥିଲା; ଦ୍ରଶ୍ୟ ବାହ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଯେଉଁ ହେଉ, ଏହା କେବଳ ନଶ୍ଟ ପାଇଁ ଅଛି। ତେଣୁ, ରାମ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଶୁଣ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଏହି ଅନୁସୂଚନାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ବୁଝିପାରିବ। ଏହି 'ମୁଁ', ଯାହାକୁ ଆକାଶ ଓ ପଞ୍ଚଭୂତ ରୂପରେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ, ଓ 'ଜଗତ' ଶବ୍ଦ—ଏହାର କୌଣସି ଯଥାର୍ଥ ବସ୍ତୁ ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଯେଉଁ କିଛି ଦେଖାଯାଏ, ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ, ସେସବୁ ପ୍ରକୃତରେ ଏକମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ—ଅଜର, ଅମର, ଏବଂ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ। ପୂର୍ଣ୍ଣତାରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଶାନ୍ତିରେ ପରମ ଶାନ୍ତି ବସିଥାଏ; ଆକାଶରେ କେବଳ ଆକାଶ ଦେଖାଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମ ବ୍ରହ୍ମରେ ବିସ୍ତାରିତ। କୌଣସି ଦ୍ରଶ୍ୟ, ଦ୍ରଶ୍ଟା, କିମ୍ବା ଦେଖିବା ନାହିଁ; ଶୂନ୍ୟ, ଜଡ, ଚେତନ କିଛି ନାହିଁ—କେବଳ ଏହି ଶାନ୍ତି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିସ୍ତାରିତ। ଏଠି ପାହାଡ଼କୁ ଅଜନ୍ମା ଝିଅ ପିଲା ଚୁରୁଣି କରିବା, କଣ୍ହାର ଶିଙ୍ଗ ମାପିବା, ପାଥର ହାତ ପିଛି ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟ କରିବା ପରି ଅସମ୍ଭବ। ବାଲିକଣା ତେଲ ସହ ବହୁଛି, ପାଥରର ଝିଅମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ପଢ଼ୁଛନ୍ତି, ଚିତ୍ରିତ ମେଘ ଗର୍ଜନ କରୁଛି—ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି କଥାମାନେ ଏପରି ଅସତ୍ୟ। ଏହି ଜଗତ, ଯାହାକୁ ବୟସ୍କତା, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଦୁଃଖର ଆକାଶ ରୂପେ କୁହାଯାଏ—ତୁମେ ଏବଂ ମୁଁ ଏହାକୁ ଅସତ୍ ଭାବି କଥା କାହିଁକି କହୁଛୁ? ଯେମିତି ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସ୍ଥିତ, ଉତ୍ପନ୍ନ, ବା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ସେହିପରି, ବ୍ରହ୍ମା, ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି କହ। ମୁଁ କଥା କହିପାରିବିନି; ରଘୁନନ୍ଦନ, ଶୁଣ, ଏହିପରି ଏହା ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ମରୁଭୂମିରେ ଅଜନ୍ମା ପୁଅ। ଆରମ୍ଭରେ ଏହା କେବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନଥିଲା; ତେଣୁ କିଛି ନାହିଁ। ଏହା ମନରେ ଦେଖାଯାଏ, ସ୍ୱପ୍ନ ନଗରୀ ପରି। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ମନ ଅଉତ୍ପନ୍ନ ଥାଏ, ଏହା ଅସତ୍ୟ ରୂପରେ ଅଛି। ଏହି ଅଭିଜ୍ଞାନ କିପରି ହୁଏ, ମୁଁ କହିବି। ମନ, ଦୃଶ୍ୟର ଗଠନରେ, ଏହି ଦୋଷକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯାହା ଅସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ଭାବ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ, ସ୍ୱପ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ଆଉ ଏକ ସ୍ୱପ୍ନ ପରି। ଏହି ମନ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଦେହକୁ କଳ୍ପନା କରେ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ମାୟାର ଚମକ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ।