ପୂନି ସେଇ ସକାଳର ପରି, ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ଚାଲୁଥିବା ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ପୂର୍ବ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେମାନେ ସକାଳର ନିୟମିତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ସଭା ଆଗରୁ ଯେପରି ଉପସ୍ଥିତି ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲା, ସେହିପରି ଏହି ବିଶାଳ ସଭା ମଧ୍ୟ ନିର୍ମଳ ଓ ନିର୍ବିକାର ଲଗିଲା, ଯେପରି ଗୋଟିଏ ପଦ୍ମ ପୁଷ୍ପ ବାୟୁର ମୁହଁରେ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ। ଏଠିରେ ରାମ ମୃଦୁ ଓ ମଧୁର କଥାରେ ମହାମୁନି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଭଗବନ୍ତ, ଏହି ସମସ୍ତ ଦୋଷର ମୂଳ ଯାହାଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଇ ମନର ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ, ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି କହନ୍ତୁ।” ତେବେ ବଶିଷ୍ଠ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ରାମ, ମନର ଆକାର କିମ୍ବା ରୂପ କେବେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଏହା କେବଳ ନାମ ମାତ୍ର; ଏହା ନିର୍ଜୀବ ଆକାଶର ନିମନ୍ତେ ଯେପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ଏବଂ ଶୂନ୍ୟ, ସେପରି ମନ ମଧ୍ୟ। ଏହା ଦେହର ବାହାରେ କିମ୍ବା ହୃଦୟରେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ରୂପ ନାହିଁ; ଏହା ସବୁଠାରେ ଆକାଶ ପରି ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏହି ମନ ଅସତ୍ୟରୁ ଉପଜିଛି, ଏହା ମୃଗ ତୃଷ୍ଣାର ପାଣି ପରି ଅସତ୍ୟ; ଏହାର ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ରର ମାୟା ପରି। ହେ ଉତ୍ତମ, ଯେଉଁଠାରେ ଯାହାର ଅର୍ଥ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ସେ ଯଥା ତଥ୍ୟ କିମ୍ବା ଅତଥ୍ୟ, ସେଇ ମନ; ଏହା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନୁହେଁ। ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ହୁଏ, ସେଇ ମନ; ଏହା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ। ମନ ଏବଂ କଳ୍ପନା ଏକ ଅଟୁଟ; ଯେପରି ପାଣିର ଦ୍ରବତା ପାଣିରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ଯେପରି ବାୟୁର ଗତି ବାୟୁରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ସେପରି ମନ ଏବଂ କଳ୍ପନା ଅଭିନ୍ନ। ଯେଉଁଠାରେ କଳ୍ପନା, ସେଉଁଠି ମନ; ଏହି ଦୁଇଁ କେବେ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ବସ୍ତୁ ଯଥା ତଥ୍ୟ କିମ୍ବା ଅତଥ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଇ ମନ; ଏହି ହେଉଛି ସତ୍ୟ। ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହକୁ ମନ କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଯେ ମନସିକ ଶକ୍ତି ଦେହ ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ସେହି ଧି ଦୃଢ଼ ଓ ଅବିଚଳ। ଅଜ୍ଞାନ, ଭ୍ରମଣ, ମନ, ବନ୍ଧନ, ମଳ, ଅନ୍ଧକାର—ଏହି ସବୁ ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରତି ଏକାର୍ଥକ, ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି। ଦୃଶ୍ୟ ଛଡ଼ା ମନର ଆକାର ନାହିଁ; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହାକୁ ପୁଣି ଖୋଲାସା କରିବି। ଯେପରି ପଦ୍ମ ବୀଜ ଭିତରେ ପଦ୍ମ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଚେତନାର ମହାପରମାଣୁ ଭିତରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଲୋକ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ। ଯେପରି ଆଲୋକର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ବାୟୁର ଗତି, ପାଣିର ଦ୍ରବତା, ଦ୍ରଷ୍ଟାର ଦୃଶ୍ୟତା—ସେପରି ଏହି ଗୁଣ ଦ୍ରଷ୍ଟାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। କଙ୍କଣର ଆକୃତି ସୁନାରେ, ମୃଗ ତୃଷ୍ଣା ନଦୀରେ ପାଣି, ସ୍ୱପ୍ନ ନଗରରେ ଦେବାଳୟ—ଏପରି ଦ୍ରଷ୍ଟାରେ ଦୃଶ୍ୟର ଅନୁଭୂତି। ଏପରି ଦ୍ରଷ୍ଟାର ଭିତରେ ଦୃଶ୍ୟର ଅଭିନ୍ନ ଭାବ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ଯେପରି ଏକ ଦାଗ ଆଇନା ଦେଖାଇ ହଟାଯିବା ପରି, ମୁଁ ତୁମକୁ ତୁମ ମନର ଆଇନା ଦେଖାଇ ଏହାକୁ ଦୂର କରିଦେଉଛି। ଯେତେବେଳେ ଦୃଶ୍ୟ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଥାଏ, ଦ୍ରଷ୍ଟା ବଳପୂର୍ବକ ଦ୍ରଷ୍ଟା ରୂପରେ ରହେ ନାହିଁ, ସେଇ ଅବସ୍ଥା ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଦୁହିଁ ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧ ଅସ୍ତିତ୍ୱ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଯେପରି ବାୟୁ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଚଳନ ନାସ୍ତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ କିଛି ଅଛି ନାହିଁ, ସବୁ ଆକାଶ, ଦିଗ, ପୃଥିବୀର ଗୁଣରେ ଏକାକାର, ତେବେ ଶୁଦ୍ଧ ଆଲୋକର ଆକାର କଣ ହେବ? ଯେତେବେଳେ ଦୃଶ୍ୟ—ତିନି ଲୋକ, ତୁମେ ଓ ମୁଁ—ଶୂନ୍ୟ ହୁଏ, ତେବେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଶୁଦ୍ଧ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଏହି ହେଉଛି ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱଭାବ। ଯେପରି ଅନେକ ପାହାଡ଼ ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଆଇନାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଆଇନା ଆଇନା ହିଁ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ। ଯେତେବେଳେ ଦୃଶ୍ୟର ଭ୍ରମ—‘ମୁଁ’, ‘ତୁମେ’, ‘ଜଗତ’—ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ଶୁଦ୍ଧ ଏକତା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଦୃଶ୍ୟକୁ ନ ଦେଖେ। ଯଦି ଏହା ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ତେବେ ଅସତ୍ତା ଥିବା ଉପରେ ନାହିଁ; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଯାହା ଦୋଷ ଦେଇଥାଏ, ଏଠାରେ ଅସତ୍ତା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ ନାହିଁ। ସେଠିପାଇଁ, ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଜ୍ୱର କିପରି ଶାନ୍ତି ପାଇବ, ଯାହା ଅବିରତ ଚାଲିଥାଏ, ଭ୍ରମ ଏବଂ ଦୁଃଖର ଶୃଙ୍ଖଳା ଦେଇଥାଏ? ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ରାକ୍ଷସ ଶାନ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଶୁଣ, ରାମ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଶ୍ୱର ହେବ। ଯେଉଁ କିଛି ଅଛି, ତାହାର ନାଶ ନିଶ୍ଚିତ; କିନ୍ତୁ ଏହି ନାଶ ପରେ ମନର ବୀଜ ହୃଦୟରେ ରହିଯାଇପାରେ। ସେଇ ସ୍ମୃତି ବୀଜ ପୁଣି ଚେତନାର ଆକାଶରେ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ, ଦୃଶ୍ୟ ଧାରଣାକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯାହା ଅସାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱ, ପାହାଡ଼, ଆକାଶ ଆଦି ଦୋଷ ଭାବେ ବିସ୍ତୃତ ହୁଏ। ଏହିପରି ଅମୋକ୍ଷର ଦୋଷ ଅବିରତ ରହିଥାଏ, ଏହାର ଅଭାବ ଚିହ୍ନ ମିଳେ ନାହିଁ; ଏହିପାଇଁ ଦେବ ଋଷିମାନେ ମୋକ୍ଷର ପାତ୍ର ଭାବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ଯଦି ଏହି ଜଗତ ଓ ତାହାର ଆରମ୍ଭ ସତ୍ୟ ହେଉଥାନ୍ତା, ତେବେ କେହି ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ; ଦୃଶ୍ୟ ବାହ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ତଃ, ଏହା କେବଳ ନାଶ ପାଇଁ। ସେଠିପାଇଁ, ରାମ, ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆଗାମୀ ଉପଦେଶରେ ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବୁଝିପାରିବ। ଏହି ‘ମୁଁ’ ଭାବ, ଯାହାକୁ ଆକାଶ ଓ ପଞ୍ଚଭୂତ ରୂପରେ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ, ଓ ‘ଜଗତ’ ଶବ୍ଦ—ଏହି ଦୁଇଁର କୌଣସି ସତ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠାରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ଏକମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହା ଅଜର, ଅମର ଓ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ। ପୂର୍ଣ୍ଣରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ; ଶାନ୍ତିରେ ପରମ ଶାନ୍ତି ବିରାଜିଥାଏ; ଆକାଶରେ ଆକାଶ ଦେଖାଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମରେ ବ୍ରହ୍ମ ନିବିଡ଼। କୌଣସି ଦୃଶ୍ୟ, ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଦେଖିବା କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ; ନ କୌଣସି ଶୂନ୍ୟ, ନ କୌଣସି ଜଡ଼, ନ କୌଣସି ଚେତନ—ସେଇ ଶାନ୍ତି ସମସ୍ତେ ବ୍ୟାପିଛି। ପାହାଡ଼ ଜନ୍ମହୀନ ସ୍ତ୍ରୀର ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଶଶକର ସିଂଗ ମାପାଯାଏ, ଶିଳା ହାତ ପ୍ରସାରି ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟ କରେ।