ପଶ୍ଚିମ ପାହାଡ଼, ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଶ୍ମିରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, କେଉଁଠି କେଉଁଠି ମେଘରେ ଛାଇଁଥିଲା, ମନେ ହେଉଥିଲା କଣ ସେ ହଳଦିଆ ଚେଳି ପିନ୍ଧିଛି, ଆକାଶ ସହିତ ଏକତ୍ର ହୋଇ, ତାରାମାଳିର ଶୋଭାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚମକୁଥିଲା, ଏକ ଅନ୍ଧକାର ନଦୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସାଂଧ୍ୟା ଅର୍ଚ୍ଚନା ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ଯେପରି ଆସିଥିଲା ସେପରି ଚାଲିଗଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତଠାରେ ଅନ୍ଧକାର ବ୍ୟାପିଗଲା, ଭୂତମାଳା ପରି ଚକ୍ରାକାର ହୋଇ। ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଶିତଳ, ସ୍ନିଗ୍ଧ ପବନ ଚଳିଥିଲା, ଯାହା ଅନିବାର୍ୟ ଗନ୍ଧକୁ ବାହି ଆଣି, କୋମଳ ପତ୍ରମାନେ ଖେଳିଉଠିଥିଲେ, ଏବଂ ମନେ ହେଉଥିଲା ଜଣେ କଉ ଶିଉଳି ଫୁଲ ଆସିବାକୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଉଛି। ଦିଗମାନେ ତାରାର ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ଧକାରରେ ଏମିତି ଡୁବିଗଲେ, ଯେପରି ନାରୀମାନେ ବିଧବା ହୋଇ ଦୀର୍ଘ କେଶ ଛାଡ଼ି ରହିଛନ୍ତି। ଏହିବେଳେ ଏକ ଦୁଧିଆ ଆଲୋକ ଜଗତକୁ ପ୍ରଭାସିତ କରିଦେଲା; ଆକାଶ ଚାନ୍ଦ୍ରାମୃତର ସାଗର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ମନେ ହେଉଥିଲା ଏହା ନିଜେ ଅମୃତର ରୂପ। ଅନ୍ଧକାରର ଦଳ ଭୟଭୀତ ହୋଇ କେଉଁଠି ଯାଇ ଲୁଚିଗଲା, ଯେପରି ରାଜାମାନେ ଜ୍ଞାନର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଅଜ୍ଞାନକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ଋଷି, ରାଜା, ତ୍ୟାଗୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିଜ ନିଜ ଗୃହରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ମନରେ ବିଭିନ୍ନ ଚିନ୍ତା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଉଛି। ଏହିପରି ଗାଢ଼ ଅନ୍ଧକାର ଯମଙ୍କର ଦେହ ପରି ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଥିଲା, ଏବଂ ଏଠି ଦେଖାଯାଉଥିଲା ଧୀରେ ଧୀରେ କୁହୁଡ଼ି ଆକାରରେ ଉଷା ଆସୁଛି। ତାରାମାନେ ଆକାଶରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଥିଲେ, ମନେ ହେଉଥିଲା ପ୍ରଭାତ ପବନ ତାଙ୍କୁ କେସର ଧୂଳି ପରି ବୁହାଇ ଦେଇଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଉଷା ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିଲେ, ଯେପରି ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ମନରେ ନୂତନ ବିବେକ ଉଦୟ ହୁଏ। ଏହିପରି ସମୟରେ ଆକାଶରେ ଚଳିବା ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ଚାଲିବା ଲୋକମାନେ ପୂର୍ବଦିନ ପରି ଅନୁଶାସନ ରକ୍ଷା କରି, ସକାଳ ନିୟମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେହି ବିଶାଳ ସଭା ପୂର୍ବପରି ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ବାୟୁ ମୁଖରେ ପଦ୍ମ ପରି ନିର୍ମଳ ଓ ନିଶ୍ଚଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ରାମ ମୃଦୁ ସ୍ୱରରେ ମହାମୁନି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ଭଗବନ୍, ଏଇ ମନର ସ୍ୱରୂପ କଣ, ଯାହାଠାରୁ ଏଇ ସମସ୍ତ ଦୋଷର ଗୁଛ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଥିରେ ଦୟାକରି ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି କହନ୍ତୁ।" ବସିଷ୍ଠ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: "ରାମ, ମନର ରୂପ କେବେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ଏହାର ନାମ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ, ଏହା ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶ ପରି ଅଚେତନ ଏବଂ ଅଦୃଶ୍ୟ। ମନର କୌଣସି ବାସ୍ତବିକ ରୂପ ବାହାରେ କିମ୍ବା ହୃଦୟରେ ନାହିଁ; ଏହା ସବୁଠାରେ ଆକାଶ ପରି ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏହି ମନର ଆକୃତି ଅସତ୍ୟରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି, ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ପାଣି ପରି; ଏହାର ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ର ମୃଗମାୟା ପରି। ହେ ଉତ୍ତମ, ଯେଉଁଠି କିଛି ଅର୍ଥର ପ୍ରକାଶ କିମ୍ବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ ହେଉ, ସେଇ ମନ ଅଟୁଟ ଭାବେ ମନ; ଏହା ଛଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ତାକୁ ମନ କୁହାଯାଏ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦିନ ମନ କୁହାଯିବା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଅନୁମାନ କୁହିଲେ ମନ, ଏହା ଅନୁମାନରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ଯେପରି ଜଳର ଗୁଣ ତାହାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ଚଳନ ବାୟୁରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠି ଅନୁମାନ ଅଛି, ସେଠି ମନ ଅଛି; ଅନୁମାନ ଓ ମନ କେବେ ବି ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଯାହା କି ଦୃଶ୍ୟ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ମନ; ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ସତ୍ୟ।" "ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହକୁ ମନ କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧି ସ୍ଥୂଳ ଦେହ ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ସେଉଁଠି ସେ ସ୍ଥିର ଓ ଅବିଚଳ। ଅଜ୍ଞାନ, ଭ୍ରମଣ, ମନ, ବନ୍ଧନ, ମଳ, ତମ—ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ପାଇଁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ପର୍ୟାୟବାଚୀ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ବ୍ୟତୀତ ମନର ରୂପ ନାହିଁ; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଏହାକୁ ପୁନି କହିବି। ଯେପରି ପଦ୍ମ ବୀଜ ଭିତରେ ପଦ୍ମ ଲୁଚିଥାଏ, ସେପରି ଚେତନାର ଅଣୁ ଭିତରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଲୁଚିଥାଏ। ଯେପରି ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ରବ୍ୟ ଚମକେ, ଚଳନ ବାୟୁର ଗୁଣ, ଜଳର ଦ୍ରବତା, ଦ୍ରଷ୍ଟାର ଦ୍ରଶ୍ୟତା—ସେଇପରି ଏହି ଗୁଣ ଦ୍ରଷ୍ଟାରେ ଅଛି।" "ଯେପରି କଙ୍କଣର ରୂପ ସୁନାରେ, ମୃଗତୃଷ୍ଣା ନଦୀରେ ପାଣି, ସ୍ୱପ୍ନ ନଗରରେ ଦିଵାଲ, ସେପରି ଦ୍ରଷ୍ଟାରେ ଦୃଶ୍ୟର ଅନୁଭୂତି। ଏହିପରି ଦ୍ରଷ୍ଟା ମଧ୍ୟରେ ଦୃଶ୍ୟର ଅନ୍ୟତ୍ୱ ଭାବ ଦେଖାଯାଏ, ମୁଁ ତୁମକୁ ତୁମ ମନର ଆଇନ ଦେଖେଇ, ଏହି ଭ୍ରମକୁ ଦୂର କରିଦେଉଛି। ଯେତେବେଳେ ଦୃଶ୍ୟ ନ ଥାଏ, ଦ୍ରଷ୍ଟା ଦ୍ରଷ୍ଟା ରୂପରେ ରହିପାରେ ନାହିଁ, ସେଇ ସ୍ଥିତିକୁ ଅସ୍ତି-ନାସ୍ତି ଦୁହିଁର ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ଜାଣ। ଏହି ସ୍ଥିତି ଆସିଲେ, ରାଗ ଦ୍ୱେଷ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଯେପରି ବାୟୁ ନ ଚଲିଲେ ଚଳନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।" "ଯେତେବେଳେ କିଛି ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ଆକାଶ, ଦିଗ୍, ପୃଥିବୀ ରୂପ ହୋଇଯାଏ, ସେଉଁଠି ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରଭାର କଣ ରୂପ ରହିପାରିବ? ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ—ତିନି ଲୋକ, ତୁମେ ଓ ମୁଁ—ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ସେଉଁଠି ଦ୍ରଷ୍ଟା ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଏହିଏ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମାର ଧର୍ମ। ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ପାହାଡ଼ ଓ ଦୃଶ୍ୟର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆଇନ ଆଇନ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ। ଯେତେବେଳେ 'ମୁଁ', 'ତୁମେ', 'ଜଗତ' ଭ୍ରମ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଦ୍ରଷ୍ଟା ଅନ୍ୟଦ୍ରଷ୍ଟା ନ ଥିବା ଏକତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ।" "ଏହି ଭ୍ରମ ଶାନ୍ତ ନ ହେଲେ, ତେବେ ଅସତ୍ତା ଥିବା ଉପରେ ନ ଲାଗେ; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଯାହା ଦୋଷ ଦେଉଛି, ତାହାରେ ଅସତ୍ତା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କିପରି ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଜ୍ୱର ଶାନ୍ତ ହେବ, ଯାହା ନିରନ୍ତର ଚଲିଥାଏ, ଭ୍ରମ ଓ ଦୁଃଖର ଶୃଙ୍ଖଳା ଦେଇଥାଏ? ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ରକ୍ଷସକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ମନ୍ତ୍ର ଶୁଣ, ହେ ରାମ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭ୍ରମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଶ୍ଟ ହେଉଅ।" "ଯାହା ଅଛି, ତାହାର ନଶ୍ୱରତା ନିଶ୍ଚିତ; ଏହି ନଶ୍ୱରତା ପରେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ବୀଜ ହୃଦୟରେ ରହିଯାଏ।