ଏକ ଦିନ, ଏହି ପବିତ୍ର ସଭାରେ, ରାଜା, ଋଷି, ମୁନିମାନେ ଏବଂ ବିଶେଷକରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଫୁଲ, ପାଦ୍ୟ, ନମସ୍କାର, ଉପହାର ଓ ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ଦେବତା, ଋଷି ଓ ସନ୍ତମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ । ଏହା ପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଭା, ଯେଉଁଠାରେ ରାଜା, ମୁନି, ଋଷିମାନେ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଉଠି ଦାଁଡା ହେଲେ । ସେମାନଙ୍କ ମୁହଁରେ କୁଣ୍ଡଳ ଓ ମାଳାର ଅଲୋକିକ ଚମକ ଚାରିପାଖରେ ଝଲମଲ କରୁଥିଲା । ସେମାନେ ଚାଲିବା ସମୟରେ, ହାତର ବାହୁବଳୟ ଓ କଙ୍କଣର ଝଣ୍କାର ଶବ୍ଦ ହେଉଥିଲା, ଗଳାର ମୋଟା ମାଳାର ଓଜନରେ ପୋଷାକର ସୁନା ଧାଡ଼ି ଛାତିର କୋଣରେ ଚମକିଯାଉଥିଲା । ସେମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ସୁନ୍ଦର ମୁକୁଟ ଉପରେ ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନେ ଗୁଞ୍ଜରଣ କରୁଥିଲେ, ଖସୁଥିବା କେଶ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲା । ଶାନ୍ତ ମନ, ଶାନ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ସୁନାର ଅଳଙ୍କାର ଆଲୋକରେ ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ମଧୁର ହେଇଯାଇଥିଲା । ସେମାନଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ଓ ବାଣୀ ଜ୍ଞାନରେ ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇଥିଲା । ଯେଉଁମାନେ ଆକାଶରେ ଚଳିଥିଲେ, ସେମାନେ ଆକାଶକୁ ଗଲେ; ଯେଉଁମାନେ ଭୂମିରେ ବସିଥିଲେ, ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ଗୃହକୁ ଫେରିଗଲେ । ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଗଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ଅନ୍ଧକାର ରାତି, ଏକ ଶୂନ୍ୟ ଗୃହରେ ବସିଥିବା ଯୁବତୀ ପରି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା । ଦିନର ନାୟକ ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ପ୍ରକାଶ ଦେବାକୁ ଚାଲିଗଲେ, କାରଣ ସଦା ଉତ୍ତମମାନେ ଆଲୋକ ଦେବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞାବଦ୍ଧ । ଚାରିପାଖରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ଆସିଲା, ତାରାମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ବସନ୍ତର ରୂପରେ କିମ୍ଶୁକ ଫୁଲ ଦଳରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା । ପକ୍ଷୀମାନେ ଆମ୍ବ, କଦମ୍ବ ଓ ନୀପ ଗଛର ଗୁହାରେ ଲୁଚିଗଲେ; ଗାଁର ଦେଉଳର ଆଶ୍ରୟରେ ଗଲେ, ଯେପରି ରୂଚିମାନେ ମନରେ ଲୟ ହୁଏ । ପଶ୍ଚିମ ପାହାଡ଼, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଅଲୋକ ଓ ମେଘର ଛାୟାରେ, ହଳଦିଆ ଶାଢ଼ୀ ପିନ୍ଧିଥିବା ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଆକାଶ ସହ ଏକତ୍ରିତ, ତାରାମାଳାର ହାର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଅନ୍ଧକାର ସାଗର ପରି । ସନ୍ଧ୍ୟାର ପୂଜା ଶେଷ ହେଲା, ସନ୍ଧ୍ୟା ଯେପରି ଆସିଥିଲା, ସେପରି ଚାଲିଗଲା; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରବଳ ହେଲା, ଭୂତମାଳା ଚକ୍ର ପରି । ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଶିତଳ, ସୁସ୍ୱାଦୁ ପବନ ଚଳିଲା, ଅବଶ୍ୟକତାର ଗନ୍ଧ ବୋଝାଉଥିଲା, ନବପତ୍ରକୁ ଉଡ଼େଇ ଖେଳୁଥିଲା, ଏବଂ କୁମୁଦ ଆସିବାର ଆଶା ଦେଉଥିଲା । ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ତାରାର ଅଲୋକ ଦେଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ଗଭୀର ଅନ୍ଧକାର ହେଲା, ଯେପରି ବିଧବା ନାରୀ ଲମ୍ବା କେଶ ଝୁଲାଇ ରହିଛନ୍ତି । ଏହିବେଳେ, ଏକ ଦୁଧର ଅମୃତମୟ ପ୍ରଭା ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଆବୃତ କଲା; ଆକାଶ ଚନ୍ଦ୍ରାମୃତ ସାଗର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ନିଜେ ଅମୃତର ରୂପ ନେଇଥିଲା । ଅନ୍ଧକାର ଦଳ ତ୍ରାସ ପାଇ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲା, ଯେପରି ରାଜାମାନଙ୍କ ଅଜ୍ଞାନ ଜ୍ଞାନର ବାଣୀ ଶୁଣି ଅପସାରିତ ହୁଏ । ଋଷି, ରାଜା, ତ୍ୟାଗୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିଜ ନିଜ ଗୃହରେ ଶାନ୍ତିରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ, ଯେପରି ନାନା ଭାବନା ମନରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ । ଏହିଭଳି ଗାଢ଼ ଅନ୍ଧକାର ରାତି, ଯମଙ୍କ ଦେହ ପରି ଘନ ହୋଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲା; ଏବଂ ତାହାଠାରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଧୂମ୍ର ମିଷ୍ଟିର ରୂପରେ ପ୍ରଭାତ ଦେଖାଦେଲା । ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତାରାମାନେ ଆକାଶରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ଯେପରି ପ୍ରଭାତୀୟ ପବନ ହଳଦିଆ ଗୁରୁତୁଳିର ଝରଣା ପରି ଉଡ଼ାଇ ଦେଇଥାଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ପ୍ରଭାତ ଦୃଷ୍ଟି ଖୋଲିଲା, ଯେପରି ମହାନ୍ମାନଙ୍କ ମନରେ ନୂତନ ବିବେକ ଉଦିତ ହୁଏ । ପୁଣିଥରେ, ଆକାଶ ଚରା ଓ ପୃଥିବୀ ଚରାମାନେ ସେଇ ପୂର୍ବଦିନ ପରି ସଭାକୁ ଆସିଲେ, ପ୍ରଭାତୀୟ କ୍ରିୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି । ସେଇ ବିଶାଳ ସଭା ପୂର୍ବପରି ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୋଇଗଲା; ଏହା ଏମିତି ନିଶ୍ଚଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ବାୟୁ ମୁଖରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ପଦ୍ମ । ଏହି ସମୟରେ, ରାମ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ମହାଋଷି ଓ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବକ୍ତା ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ: "ଭଗବନ୍, ଏହି ସମସ୍ତ ଦୋଷର ମୂଳ ଯେଉଁ ମନ, ତାହାର ସ୍ୱରୂପ କ'ଣ, ସେଥିରେ ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି କୁହନ୍ତୁ ।" ତେବେ ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ: "ରାମ, ମନର ରୂପ କେବେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ନାମ ବ୍ୟତୀତ, ଏହା ଗଗନର ଶୂନ୍ୟ ନିର୍ଜୀବ ଆକୃତି ପରି । ମନର କୌଣସି ସତ୍ୟ ରୂପ ବାହାରେ କିମ୍ବା ହୃଦୟରେ ନାହିଁ; ଏହା ସର୍ବତ୍ର ଅଛି, ଯେପରି ଆକାଶ । ଏହି ମନ ଅସତ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ଜଳ ପରି ଏହାର ମୃଗମାୟ ରୂପ ଅଛି; ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ର ମାୟା ପରି । ଏ ଉତ୍ତମ, ଯେଉଁ କିଛି ପ୍ରକାଶ ବା ଅର୍ଥ ଦେଖାଯାଏ, ସତ୍ୟ ବା ଅସତ୍ୟ, ତାହାକୁ ମନ ବୋଲି ଜାଣ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ । ଯାହା ଦୃଶ୍ୟ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ମନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଅନ୍ୟ କିଛି କେବେ ମନ ନାହିଁ । ଭାବନା ଅର୍ଥାତ୍ ମନ; ଯେପରି ଜଳର ଦ୍ରବତା ଜଳ ଠାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ଚଳନ ବାୟୁଠାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ । ଯେଉଁଠାରେ ଭାବନା ଅଛି, ସେଠାରେ ମନ ଅଛି; ଭାବନା ଓ ମନ କେବେ ଅଲଗା ନୁହେଁ । ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ ଯାହା ଦୃଶ୍ୟ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ, ତାହାକୁ ମନ ବୋଲି ଜାଣ; ଏହିଠିକି ସତ୍ୟ । ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହକୁ ମନ ବୋଲାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧି ଦୃଢ଼ ଓ ଶାରୀରିକ ସଂଯୁକ୍ତ, ସେହି ଅବିଚଳ । ଅଜ୍ଞାନ, ସଂସାର, ମନ, ବନ୍ଧନ, ମଳ, ତମସ—ଏହି ସବୁ ଦୃଶ୍ୟର ପର୍ୟାୟବାଚୀ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି । ଦୃଶ୍ୟ ବ୍ୟତୀତ ମନ ରୂପ ନାହିଁ; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହାକୁ ପୁଣି ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି । ଯେପରି ପଦ୍ମ ବୀଜରେ ପଦ୍ମ ଗୁପ୍ତ ଅଛି, ସେପରି ଚିତ୍ତର ମହାପରମାଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଗୁପ୍ତ ଅଛି । ଯେପରି ଆଲୋକ ଚମକ, ବାୟୁ ଚଳନ, ଜଳ ଦ୍ରବତା, ଦ୍ରଷ୍ଟାରେ ଦୃଶ୍ୟତା ଅଛି, ସେପରି ଏହି ଗୁଣ ଦ୍ରଷ୍ଟାରେ ଅଛି । ଯେପରି ତାରାମାଳା ସୁନାରେ, ମୃଗତୃଷ୍ଣା ନଦୀରେ ଜଳ, ସ୍ୱପ୍ନ ନଗରରେ ଦେଉଳ; ସେପରି ଦ୍ରଷ୍ଟାରେ ଦୃଶ୍ୟ ରୂପର ଅନୁଭୂତି । ଏହିଭଳି, ଦ୍ରଷ୍ଟାରେ ଦୃଶ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ମୁଁ ସେହି ଅନ୍ୟତ୍ୱକୁ ତୁମ ମନର ଆଇନା ଦେଖାଇ ଶୀଘ୍ର ଦୂର କରିଦେଉଛି । ଯେତେବେଳେ ଦୃଶ୍ୟ ନାହିଁ, ଦ୍ରଷ୍ଟା ବଳପୂର୍ବକ ଦ୍ରଷ୍ଟା ରୂପରେ ଅବସ୍ଥାନ କରୁନାହିଁ, ସେହି ସ୍ଥିତିକୁ ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି ଉଭୟର ପରିଶୁଦ୍ଧ ଭାବ ଭାବିବାକୁ ଜାଣ ।