ସେଇ ଦିନ, ରାଜସଭାରେ ଯେଉଁଠାରେ ବିବେକର ଅମୃତ ଧାରା ବହୁଥିଲା, ସେଠାରେ ସାଧାରଣତଃ ହସି-ଖେଳ କରୁଥିବା ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଶାନ୍ତ ଓ ଅଚଳ ହୋଇଥିଲେ, ଯେପରି ରାଜମହଳର ଚିତ୍ରପଟରେ ଏକ ଚିତ୍ରାଙ୍କନ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି। ସେ ଦିନର ଅନ୍ତିମ ଅଂଶ ଥିଲା, କ୍ଷୀଣ ସୂର୍ଯ୍ୟରଶ୍ମି ମୃଦୁ ଆଲୋକ ବିକିରଣ କରୁଥିଲା, ଦୈନନ୍ଦିନ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ଦୁଇଁ ବିସ୍ତାରେ ହ୍ରାସ ପାଉଥିଲା। ଉତ୍ପୁଳିତ ପଦ୍ମ ଫୁଲର ଗନ୍ଧରେ ଭରିଥିବା ମୃଦୁ ପବନ ଏମିତି ଧୀରେ ଚାଲିଥିଲା, ଯେପରି ସେ ମଧୁର ବାଣୀ ଶୁଣିବାକୁ ଆସିଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ, ଯେପରି ଶୁଣିଥିବା କଥା ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରୁଛି, ନିଜ ସାଧାରଣ ଚଳନ ଛାଡ଼ି, ଶୂନ୍ୟ ପଶ୍ଚିମ ପାହାଡ଼ ଦିଗକୁ ଗଲା। ଜଙ୍ଗଲ ଭୂମିରେ ଏକ ଧୂସର ଅନ୍ଧକାର ଛାଇଗଲା, ଯେପରି ଜ୍ଞାନ ଶ୍ରବଣ କରି ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ଶୀତଳ ହୋଇଯାଇଛି। ଦଶ ଦିଗରେ ଲୋକମାନେ ଅତି ଅଳ୍ପ ଚଳନ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରବଣ କରିବା ପାଇଁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଇଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ଛାୟା ଦୀର୍ଘ ହୋଇଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ବସିଷ୍ଠଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ ବିବେଚନା ଶୁଣିବାକୁ ଗର୍ବୁଦ୍ଧା ଗଳା ଉପରେ ଲମ୍ବି ଯାଉଛି। ଏହି ସମୟରେ, ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଦୂତ ଆସି ନମ୍ରତା ସହ କହିଲେ, “ମହାରାଜ, ସ୍ନାନ କରି ଦ୍ୱିଜମାନେ ଉପାସନା କରିବାର ସମୟ ଦୀର୍ଘ ହୋଇଗଲା।” ତାହାପରେ, ପୂଜ୍ୟ ବସିଷ୍ଠ ନିଜ ମଧୁର ବାଣୀ ରୋକି କହିଲେ, “ମହାରାଜ, ଆଜି ପାଇଁ ଏଠିପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଣିବେ।” ସେଉଁଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହି, “ଆସନ୍ତାକାଲି ପ୍ରଭାତେ ଆଉ ଅଧିକ କହିବି,” ବସିଷ୍ଠ ଶାନ୍ତ ହେଉଥିଲେ। ରାଜା ଏହି କଥା ଶୁଣି, “ଏହିପରି ହେଉ,” ବୋଲି ସମ୍ମତି ଦେଲେ, ଯାହା ଉନ୍ନତିର ଲକ୍ଷଣ। ସେଉଁଠାରେ, ଫୁଲ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ନମସ୍କାର, ଦାନ ଓ ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ଦେବତା, ଋଷି, ମୁନି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ। ଏହିପରି ସମ୍ମାନ ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ହର୍ଷିତ କରି, ରାଜା, ମୁନି, ଋଷିଙ୍କ ସହ ସମସ୍ତ ମଣ୍ଡଳୀ ଉଠିଗଲେ। ସେମାନଙ୍କର କଣ୍ଠ ଓ ମୁଣ୍ଡରେ ଝଲମଲି ହେଉଥିବା ଗହନା ଓ ମାଳାର ଚାୟା ସହ ସମସ୍ତଙ୍କ ମୁହଁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଥିଲା। ସମସ୍ତେ ଚାଲିବା ସମୟରେ, ବାହୁର ଭୂଷଣ ଏକାଉଠି ଟକ୍କର ଖାଇ ଧ୍ୱନି ହେଉଥିଲା, ଗଳାର ହାରର ଓଜନ ତଳେ ପୋଶାକର ସୁନା ଧାର ଛାତି ଧାରେ ଝଲକି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲା। ମୁଣ୍ଡର ଉପରେ ବେସିଥିବା ମଧୁମକ୍ଷିକାର ମୃଦୁ ଗୁଞ୍ଜନ ଓ ଖସି ପଡ଼ୁଥିବା କେଶର ସ୍ପନ୍ଦନ ମିଶି ମୃଦୁ ଧ୍ୱନି ହେଉଥିଲା। ସୁନା ଭୂଷଣର ଚମକ ଦିଗକୁ ସୁନା ରଙ୍ଗରେ ରଞ୍ଜିତ କରୁଥିଲା, ସମସ୍ତଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶାନ୍ତ ଓ ମନ ଓ ବାଣୀ ଜ୍ଞାନରେ ଅବିଚଳ ଥିଲା। ଯେଉଁମାନେ ଆକାଶରେ ଚଳନ କରନ୍ତି ସେମାନେ ଆକାଶକୁ, ଭୂମିରେ ବସିଥିବାମାନେ ଭୂମିକୁ ଫେରିଗଲେ — ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ଗୃହକୁ ଫେରି ଦୈନନ୍ଦିନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲଗିଗଲେ। ଏହି ବେଳେ, ଅନ୍ଧକାର ରାତି ଏମିତି ଆସିଗଲା, ଯେପରି ଗୃହ ଖାଲି ହେଲେ ଏକ ଯୁବତୀ ପ୍ରବେଶ କରେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଦିନର ନାୟକ, ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ଆଲୋକିତ କରିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ; କାହା ପାଖରେ ଆଲୋକ ଦେବା ଏହି ମହାନ ଧର୍ମ। ଚାରିପାଖରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ଚମକୁଥିଲା, ତାରାମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଯେପରି ବସନ୍ତ ଋତୁ କିମ୍ଶୁକ ଚମ୍ପା ଅଟରେ ଫୁଟିଉଠେ। ପକ୍ଷୀମାନେ ଆମ୍ବ, କଦମ୍ବ, ନୀପ ଗଛର ଫୋକରେ, ଗ୍ରାମ ଦେବାଳୟର ଶୂନ୍ୟ ସ୍ଥଳରେ ଲୁଚିଯାଇଥିଲେ, ଯେପରି ଅନୁବୃତ୍ତିମାନେ ମନରେ ଲୁଚିଯାନ୍ତି। ପଶ୍ଚିମ ପାହାଡ଼, ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଶ୍ମି ଓ ମେଘର ଛାୟାରେ ହଳଦିଆ ଚୀର ପିନ୍ଧିଥିବା ଭଳି, ଆକାଶ ସହ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ତାରାମାଳାର ଶୋଭାରେ ଅନ୍ଧକାର ସାଗର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସନ୍ଧ୍ୟା ଉପାସନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ସେ ଯେପରି ଆସିଥିଲା ସେପରି ଚାଲିଗଲା, ଅନ୍ଧକାର ଚାରିପାଖରେ ପ୍ରବଳ ହେଲା, ଯେପରି ଭୂତମାଳାର ଚକ୍ର। ମୃଦୁ, ଶୀତଳ ପବନ ଆବଶ୍ୟକତାର ସୁଗନ୍ଧ ବହି, କୋମଳ ପତ୍ରକୁ ଖେଳାଇ ଦେଉଥିଲା, ଯେପରି ଶେଉଳି ଫୁଲିବା ଆଶା ଦେଉଛି। ତାରାମୟ ଦିଗ ଗଭୀର ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଗଲା, ଯେପରି ବିଧବା ନାରୀ ଲମ୍ବା କେଶ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି। ଏକ ଦୂର୍ଲଭ ଚାନ୍ଦ୍ରିକା ଆଲୋକ ଜଗତକୁ ଦୁଧିଆ ପ୍ରବାହରେ ଭରିଦେଲା; ଆକାଶ ଚନ୍ଦ୍ରାମୃତ ସାଗର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ରସର ଆକୃତି ଭଳି। ଅନ୍ଧକାରର ଦଳ ଦୂରକୁ ହଟିଗଲା, ଯେପରି ରାଜାମାନଙ୍କ ଅଜ୍ଞାନ ଜ୍ଞାନବାଣୀ ଶୁଣି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଋଷି, ରାଜା, ତପସ୍ବୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣ — ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ଗୃହରେ ଶାନ୍ତି ଧରିବାକୁ ଚଲିଗଲେ, ଯେପରି ମନରେ ବିଭିନ୍ନ ଚିନ୍ତା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଏହିପରି ଗାଢ଼ ଅନ୍ଧକାର ରାତି, ଯମଙ୍କ ଦେହ ପରି ଗଢ଼ା, ଧୀରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଥିଲା; ଏବେ ମିଷ୍ଟି ଆକୃତିରେ ପ୍ରଭାତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ତାରାମାଳା ଆକାଶରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଥିଲା, ଯେପରି ପ୍ରଭାତ ବାତାସ ହଳଦିଆ ଧୂଳିପରି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ହେଲାଇ ଦେଉଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଦିଗ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିଦେଲା, ଯେପରି ମହାନ୍ ମନେ ନୂତନ ବିବେକ ଉଦିତ ହୁଏ। ପୁଣିଥରେ, ଆକାଶ ଚରାଣ୍ତି ଏବଂ ଭୂମି ଚରାଣ୍ତି, ସେଇଁ ପୂର୍ବ ଦିନ ପରି, ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ସଭାରେ ଯୋଗ ଦେଲେ। ସେଇ ବିଶାଳ ସଭା ପୂର୍ବବତ୍ ବିନ୍ୟସିତ ହୋଇ, ପବନ ମୁଖରେ ଅଚଳ ପଦ୍ମ ପରି ଶାନ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ, ରାମ ମୃଦୁ ବାଣୀରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ଭଗବନ୍, ଏହି ସମସ୍ତ ଦୋଷର ମୂଳ ଯେଉଁ ମନ, ତାହାର ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ, ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି କହନ୍ତୁ।” ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ: “ରାମ, ମନର ଆକୃତି କେବେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ନାମ ଛଡ଼ା ଏହା ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶ ପରି ଅଚେତନ। ମନର କୌଣସି ସତ୍ୟ ଆକୃତି ନା ବାହାରେ, ନା ହୃଦୟରେ ଅଛି; ଏହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନରେ ଆକାଶ ପରି ବିସ୍ତୃତ। ଏହି ମନର ଆକୃତି ଅସତ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ମୃଗତୃଷ୍ଣା ଜଳ ପରି ମିଥ୍ୟା; ଏହାର ସ୍ୱରୂପ ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ରର ମାୟା ଭଳି ଅସତ୍ୟ, ଏହା ଶ୍ରୁଣ। ହେ ଉତ୍ତମ, ଯେଉଁ କୌଣସି ଅର୍ଥର ଉପସ୍ଥାନ ବା ଦେଖାଯିବା, ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ, ତାହାକୁ ମନ ବୋଲି ଜାଣ, ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।