ମନ ନାମକ ଏହି ଚେତନା ଜଗତର ମୂଳ; ଏହି ମନ ନିଜେ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ, ଏବଂ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ, ମନର ରାଜ୍ୟ ଭାବରେ, ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ତୁମେ ଜାଣ, ଏହି ମନ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା; ଏହି ମନ କଳ୍ପନାର ଗଠନ, ଏହି ମନ ନିଜ ଆକୃତିକୁ ବିସ୍ତାର କରି ଏହା ଜଗତକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ମନର ଏକ ଆକୃତି, ଏବଂ ମନ ହେଉଛି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାର ଦେହ; ଏଠାରେ ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମନ ମାତ୍ର କଳ୍ପନା କରେ। ଯେପରି ଏକ ପଦ୍ମ ଅନ୍ୟ ପଦ୍ମର ନୟନରେ ରହିଥାଏ, ଏହିପରି ମନର ହୃଦୟରେ ଦୃଶ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ; ମନର ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ କେବେ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ଏଠାରେ ମନର ସ୍ୱାମିତ୍ୱ ଏକ ପଣ୍ଡିତଙ୍କର ସ୍୵ପ୍ନ ଓ କଳ୍ପନା ପରି; ଏହା ନିଜ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ସ୍ପଷ୍ଟ, ତେଣୁ ଦୃଶ୍ୟ ମନର ହୃଦୟରେ ବସିଥାଏ। ଯେପରି ମନର ଅବିବେକରେ ବସିଥିବା ଏକ ଦାନବ ଏକ ଶିଶୁକୁ ବିନାଶ କରେ, ସେପରି ଏହି ଅନ୍ତଃକରଣ ଦୃଶ୍ୟ ଆକୃତି ଧାରଣ କରି ଦ୍ରଷ୍ଟାକୁ ବିନାଶ କରେ। ଯେପରି ଏକ ମଣ୍ଡ ମାନେ ବୀଜ ଭିତରେ ଥିଏ ଏବଂ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଅନୁଯାୟୀ ଚମତ୍କାର ଦେହ ଦେଉଛି, ଏହିପରି ଅନ୍ତଃକରଣ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଯଦି ଦୃଶ୍ୟର ଦୁଃଖ କେବେ ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ, ତେବେ ଦୃଶ୍ୟରେ ଶାନ୍ତି ନାହିଁ, ନ ଜ୍ଞାନୀରେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଉଦୟ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ଦୃଶ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀରେ ନାହିଁ, ଜ୍ଞାନୀର ସ୍ଥିତି ବିଲୀନ ହୁଏ—ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ମୁକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଭଳି ଅଦ୍ଭୁତ ବାଣୀ ମୁଖ୍ୟ ଋଷି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଉପସ୍ଥିତ ଲୋକେ ଏକତାରେ ଶୁଣିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ନିରବ ହୋଇ ରହିଲେ। ତାଙ୍କର ଗହନାର ଝଙ୍କାର ନିରବ ହୋଇ ଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ଖଞ୍ଜରେ ବନ୍ଦ ହୋଇଥିବା ପୋଉଁ ମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଖେଳ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିଲେ। ସାଧାରଣତଃ ହସୁଥିବା ଓ ଖେଳୁଥିବା ମହିଳାମାନେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ମଳ ଚିତ୍ରରେ ଆଙ୍କିତ ହୋଇଥିବା ପରି ଅସ୍ଥିର ରହିଥିଲେ। ଦିନ ଅନେକ ଅଂଶ ଶେଷ ହୋଇ ଆସିଥିଲା, କମଳ ରଶ୍ମିରେ ଦିନଚର୍ୟା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ଧୀରେ ଧୀରେ ହ୍ରାସ ପାଉଥିଲା। ପୁଷ୍ପ ଗନ୍ଧର ଭାରି ହଳୁକା ପବନ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ବହୁଥିଲା, ଯେପରି ସେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ ଆସିଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଶୁଣିଥିବା ଉପଦେଶର ଚିନ୍ତନ କରିବା ପରି, ନିଜ ସାଧାରଣ ମାର୍ଗ ଛାଡ଼ି, ପଶ୍ଚିମ ପାହାଡ଼ର ଶୂନ୍ୟ ଢାଳକୁ ଗଲା। ଅନ୍ଧକାର ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରେ ଦୀର୍ଘ ଛାୟା ଭାବରେ ଉଠିଲା, ଯେପରି ଜ୍ଞାନ ଶୁଣି ମନର ଶିତଳତା ଓ ଶାନ୍ତି ଉପଜିଛି। ଦଶଦିଗରେ ଲୋକମାନେ ଅତି କମ ଚଳନ ଦେଖାଇଲେ, ଯେପରି ଶ୍ରବଣରେ ଏକାଗ୍ରତା ପାଇଁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ଛାୟା ଦୀର୍ଘ ହେଉଥିଲା, ଯେପରି ବସିଷ୍ଠଙ୍କର ଗଭୀର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଶୁଣିବାକୁ ଗଳା ଲମ୍ବା କରି ଆଗ୍ରହ ଦେଖାଉଛି। ଏହି ସମୟରେ, ରାଜାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ରାଜସଭାପତି ନମ୍ର ଭାବେ କହିଲେ, "ପ୍ରଭୁ, ସ୍ନାନ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୂଜାର ସମୟ ଦୀର୍ଘ ଦିନ ହେଲା।" ଏହିପରେ, ପୂଜ୍ୟ ବସିଷ୍ଠ ମଧୁର ବାଣୀ ରୋକି କହିଲେ, "ମହାରାଜ, ଆଜି ପାଇଁ ଏତିକି ଶୁଣନ୍ତୁ।" "ଆସନ୍ତାକାଲି ପ୍ରଭାତରେ ଆଉ କହିବି," ବୋଲି ସେ ନିରବ ହେଲେ; ରାଜା ଏଥିରେ "ଏହା ହେଉ" ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ଯାହା ରାଜ୍ୟର ସମୃଦ୍ଧିକୁ ବଢ଼ାଇବ। ଫୁଲ, ପାନି, ନମସ୍କାର, ଦାନ ଓ ନିଷ୍ଠାରେ ପୂଜା ଦ୍ୱାରା, ସେ ଦେବ, ଋଷି, ମୁନି ଓ ବିଶେଷକରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ତା’ପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଭା, ରାଜା, ମୁନି, ଋଷିମାନେ ଉଠିଲେ, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଗହନା ଓ ମାଳାର ଚମକରେ ଆବୃତ। ସେମାନେ ଚାଲିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ବାହୁର କଙ୍କଣ ଓ ବାହୁବନ୍ଧ ଝଙ୍କାର ଦେଇଥିଲା, ତାଙ୍କର ଗଳାର ଭାରରେ ପଟ ଲହଙ୍କା ଚମକୁଥିଲା। ମୁଣ୍ଡରେ ବନ୍ଧା ମାଳା ଉପରେ ମଧୁମକ୍ଷିକା ମନ୍ଦ ଧ୍ୱନି କରୁଥିଲା, ଖୋଲିଯାଇଥିବା କେଶ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲା। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଗହନାର ଚମକରେ ଦିଗମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ମୁନିମାନେ ଶାନ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଜ୍ଞାନରେ ନିଶ୍ଚଳ ମନ ଓ ବାଣୀ ସହିତ ରହିଥିଲେ। ଯେଉଁମାନେ ଆକାଶରେ ଚଳନ କରନ୍ତି ସେମାନେ ଆକାଶକୁ, ଭୂମିରେ ବସୁଥିବାମାନେ ଭୂମିକୁ ଫେରିଗଲେ, ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ଗୃହକୁ ଫେରି ଦୈନନ୍ଦିନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ହେଲେ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ଧକାର ରାତି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ଏକ ଯୁବତୀ ପରି ଯେଉଁଠାରେ ଭିଡ଼ ଅନୁପସ୍ଥିତ। ଦିନରେଶ୍ୱର ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ଆଲୋକ ଦେବାକୁ ଚଲିଗଲେ; ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କର ଏହି ଏକ ନିଷ୍ଠା—ସବୁଠି ଆଲୋକ ଦେବା। ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ଉଦିଲା, ତାରାମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଯେପରି ବସନ୍ତ ଋତୁ କିମ୍ଶୁକ ଉଦ୍ୟାନରେ ଫୁଲିଉଠିଛି। ପକ୍ଷୀମାନେ ଆମ୍ବ, କଦମ୍ବ, ନୀପ ଗଛର ଖୋଲରେ ଓ ଗ୍ରାମ ଦେବସ୍ଥାନରେ ଲୁଚିଗଲେ, ଯେପରି ଚେତନା ଗୁଡ଼ିକ ମନରେ ଲୟ ହୁଏ। ପଶ୍ଚିମ ପାହାଡ଼ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଶ୍ମିରେ ଶୋଭିତ, କ୍ଷୁଦ୍ର ମେଘ ଲାଗିଥିବା, ହଳଦିଆ ପଟ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଆକାଶରେ ତାରାମାଳା ସହିତ ଅନ୍ଧକାର ସାଗର ପରି ଦିଶୁଥିଲା। ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା ଶେଷ ହେଲା, ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଗଲା, ତେବେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଅନ୍ଧକାର ଉଠିଲା, ଭୂତମାଳା ପରି। ମୃଦୁ ଶୀତଳ ପବନ ଆବଶ୍ୟକତାର ସୁଗନ୍ଧ ନେଇ, କୋମଳ ପତ୍ରକୁ ଖେଳାଇ, ନୀଳ ଶେଫାଳି ଆସିବାକୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କରୁଥିଲା। ତାରାର ଚମକରେ ଦିଗମାନେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ, ଏବେ ଗଭୀର ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ, ଯେପରି ବିଧବା ନାରୀମାନେ ଦୀର୍ଘ କେଶ ଛାଡ଼ି ରହିଛନ୍ତି। ଏକ ଦୀପ୍ତି, ଦୁନିଆକୁ ଚନ୍ଦ୍ରାମୃତ ଧାରାରେ ଭରିଦେଇ, ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା; ଆକାଶ ଚନ୍ଦ୍ରର ଅମୃତ ସାଗର ପରି ଚମକୁଥିଲା। ଅନ୍ଧକାର ମେଘ ଦୂରେ ହେଇ ଲୁଚିଗଲା, ଯେପରି ରାଜାଙ୍କ ଅଜ୍ଞାନ ଜ୍ଞାନର ବାଣୀ ଶୁଣି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ମୁନି, ରାଜା, ତ୍ୟାଗୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିଜ ନିଜ ଗୃହେ ବିଶ୍ରାମ କରିଲେ, ଯେପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଚିନ୍ତା ମନରେ ଶାନ୍ତି ନେଇଥାଏ। ରାତି ଗଭୀର ଏବଂ ଘନ, ଯମଙ୍କ ଦେହ ପରି, ଅନ୍ଧକାରରେ ଭାରି; ଏହି ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ପ୍ରଭାତ କୁହୁଡ଼ି ଆକୃତିରେ ଆସିଲା। ତାରାମାଳା ଆକାଶରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା, ଯେପରି ପ୍ରଭାତ ବାତାସରେ କେଶର ଧୂଳି ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ।