ରାମାଙ୍କୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରି ନେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଉଥିବାରୁ ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଭାସି ଯାଇ, କୌଶିକ ଋଷିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ରାମା ଠାରୁ ଅଲଗା ହୋଇ, ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ, ମୁଁ ଜୀବନ ଚାହୁଁଥିଲେ ମଧ୍ୟ; ଆପଣ ରାମାଙ୍କୁ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। କୌଶିକ, ନଉ ହଜାର ବର୍ଷ ହେଉଛି ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ବଞ୍ଚିଛି; ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟରେ ମୁଁ ଏହି ଚାରିଜଣ ପୁଅ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଛି। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାମା, ପଦ୍ମନୟନ, ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତାଙ୍କୁ ଛାଡି, ଅନ୍ୟ ତିନିଜଣ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ଧାରଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଆପଣ ଯେଉଁ ରାମାଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ସମ୍ମୁଖୀନ କରିବାକୁ ନେଉଛନ୍ତି, ଯଦି ମୁଁ ମୋ ପୁଅ ଠାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଉଛି, ଶୀଘ୍ର ମୁଁ ମୃତ ହେଇଯିବି। ମୋର ଏହି ଚାରିଜଣ ପୁଅ ପ୍ରତି ମୋର ମମତା ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏହିପରି ଯେ, ଜେଷ୍ଠ ପୁଅ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଆପଣ ରାମାଙ୍କୁ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ଯଦି ଆପଣ ରାକ୍ଷସମାନେ ନିଶାରେ ଘୁଡ଼ିବା ଦଳକୁ ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ, ତେବେ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଏକ ସେନା ଏବଂ ମୋ ସହ ନେଇଯାନ୍ତୁ। ରାକ୍ଷସମାନେ କେତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ? କେଉଁଠୁ ଆସିଛନ୍ତି? କେଉଁଠି ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି? କେଉଁଠି ତାଙ୍କ ଆକାର? ମୋତେ ସଫା କରି କହନ୍ତୁ। ରାମା କିମ୍ବା ମୋ ସେନା, କିମ୍ବା ମୁଁ, କିପରି ଏହି ରାକ୍ଷସମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାସ୍ତ କରିପାରିବି, ଏହି ମାୟାପର ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ କିପରି ଦୃଢ଼ ହେବି, ମୋତେ ସବୁ କଥା କହନ୍ତୁ, କ୍ୟାରଣ ଏହି ରାକ୍ଷସମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଏକ ବିଶାଳ ରାକ୍ଷସ ବୀର ରାବଣ ଅଛି, ଯିଏ ବିଶ୍ରବାସ ଋଷିଙ୍କ ପୁଅ ଏବଂ ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ଭାଇ। ଯଦି ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଅପନାଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ବାଧା ଦେଇଥାଏ, ତେବେ ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାସ୍ତ କରିପାରିବି ନାହିଁ। ବେଳେ ବେଳେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଲୋକେ, ସମୟ ପରେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ରାବଣ ପରି ଶତ୍ରୁମାନେ ସାମ୍ନା କରିବା ଆମ ପାଇଁ ଅସମ୍ଭବ; ଏହା ଭାଗ୍ୟର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ। ତେଣୁ, ଧର୍ମଜ୍ଞ, ମୋ ପୁଅ ଏବଂ ମୋତେ ଦୟା କରନ୍ତୁ; ଆପଣ ମାନେ ଆମର ପ୍ରମୁଖ ଦେବତା। ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ବାନର, ନାଗମାନେ ମଧ୍ୟ ରାବଣଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ତେବେ ମାନବ କଣ କରିପାରିବେ? ତିନିଜଣ ଶୂର ଏବଂ ଅମୃତପାନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ରାବଣ ନେଇଯାନ୍ତି; ତେଣୁ ଆମେ ତାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବି ନାହିଁ, ଦେୟ ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ। ଏହି ନତୁନ ବେଳେ ଭଲ ଲୋକମାନେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାନ୍ତି; ରାଘବ ମଧ୍ୟ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ବିଷାଦ ଗ୍ରସ୍ତ। ବା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋତେ ଲବଣ ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ, ଯଜ୍ଞ ନାଶ କରୁଥିବା, ମଧୁଙ୍କ ପୁଅ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିଥିବା ବୀର; ମୁଁ କେଉଁଠି ମୋ ପୁଅକୁ ପଠାଇବି? ଯଦି ଆପଣ ଏହା ଚାହୁଁନାହାନ୍ତି, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ଅନୁସରିବି; ନହେଲେ, ମୋ ପାଇଁ କୌଣସି ଦୀର୍ଘ ସଫଳତା ନାହିଁ। ଏହି ମୃଦୁ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ କହି, ଦଶରଥ ଭୟରେ ଭରି, ଋଷିମାନେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଭାସି, ଏକ ବଡ଼ ଆତ୍ମା ଜଳର ତରଙ୍ଗରେ ଭାସୁଥିବା ପରି ନିଷ୍ପତି ନେଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ଦଶରଥଙ୍କ ଏହି ମମତା ଭରା ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣି, କୌଶିକ ଋଷି କ୍ରୋଧରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଆପଣ ଯେ 'ମୁଁ କରିବି' ବାଦା ଦେଇଥିଲେ, ଏବେ ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି; ସିଂହ ପରି ଶୂର, ଏବେ ହରିଣ ପରି ଦୁଃସ୍ଥିତି ଚାହୁଁଛନ୍ତି। ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ରାଘବମାନଙ୍କ ଘର ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ; ଶିତଳ ଚନ୍ଦ୍ରରୁ କଳା କିରଣ ଆସିନଥାଏ। ଯଦି ଆପଣ ଅସମର୍ଥ, ମୁଁ ଯେପରି ଆସିଥିଲି, ସେପରି ଚାଲିଯିବି; କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ଉତ୍ପନ୍ନ, ଆପଣ ଆପଣଙ୍କ ଗୋତିଆରେ ଖୁସି ରୁହନ୍ତୁ, ବାଦା ପୂରଣ ହେଲା ନାହିଁ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କ୍ରୋଧରେ ବିଭାବିତ ହେଲେ, ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ କମ୍ପି ଉଠିଲା, ଦେବମାନେ ଭୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଦେଖି, ଜଗତର ମିତ୍ର, ଦୃଢ଼, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ, “ଆପଣ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଉତ୍ପନ୍ନ, ଧର୍ମର ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପ; ଦଶରଥ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରଶଂସିତ ଓ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ। ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ବାଦାରେ ଦୃଢ଼, ଆପଣ ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଋଷିଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍। ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଧର୍ମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଆପଣ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରୁହନ୍ତୁ; ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଆପଣ 'ମୁଁ କରିବି' ବାଦା ଦେଇଥିଲେ, ପୂରଣ ନ କଲେ, ତେବେ ଆପଣଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଓ ସୁକୃତ ଫଳ ନଷ୍ଟ ହେଇଯିବ; ତେଣୁ, ରାମାଙ୍କୁ ପଠାନ୍ତୁ। ମନୁଷ୍ୟରେ ସିଂହ ପରି ଶୂର ରାମାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବେ, ଅମୃତକୁ ଅଗ୍ନି ରକ୍ଷା କରିଥିବା ପରି; ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଶସ୍ତ୍ର ଥିଲେ କି ନାହିଁ, ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ। ଆପଣ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଦଶରଥ, ଯଦି ଆପଣ ନିଜ ଶବ୍ଦ ରକ୍ଷା କରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ଅନ୍ୟ କିଏ ରକ୍ଷା କରିପାରିବେ? ଜୀବମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସୀମା ତ୍ୟାଗ କରିନଥାନ୍ତି; ଏଠାରେ ତାହା ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ଧର୍ମର ରୂପ, ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏହି ଜଗତରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧି ଓ ତପସ୍ୱୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତିନି ଲୋକରେ ଚଳ-ଅଚଳ ଜନ୍ମମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବହୁ ଶସ୍ତ୍ର ଜାଣି; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମନୁଷ୍ୟ ଏହା ଜାଣିନଥିବେ, ଏବଂ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ। ଦେବ ଋଷି, ଅମର, ଦାନବ, ନାଗ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସମାନ ନୁହେଁ। ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଜୟ ଶସ୍ତ୍ର, ଭୃଶାଶ୍ୱ ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ପାଇବାବେଳେ ଦେଇଥିଲେ। ଭୃଶାଶ୍ୱଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ସନ୍ତାନ ପରି, ତାଙ୍କ ସହ ଚାଲିଥିଲେ—ବୀର, ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଜୟା ଓ ସୁପ୍ରଭା, ଦକ୍ଷଙ୍କ ଦୁଇ ଝିଅ, ସୁକୁମାର—ତାଙ୍କର ଏକ ଶତ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଜୟ।