ବୃହତ୍ ଓ ଦୟାଳୁ ମହାରାଜ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶ୍ରୀମତୀ ସୀତା, ସହିତ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ମନ୍ତ୍ରୀପୁତ୍ରମାନେ କିପରି ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ? ଏହି କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ କରି କହ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହି ସଂସାର ଦୁଃଖ ଉପରେ ଜୟ ଲାଭ କରିପାରିବା। ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ଭୃଗୁବଂଶୀ ବରଦ୍ୱାଜ ବିନମ୍ରତାରେ କହିଲେ, “ଯଥାସ୍ଥିତି!” ତାପରେ ମୁଁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲି ଓ କଥା କହିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲି। “ପ୍ରିୟ ବରଦ୍ୱାଜ, ତୁମେ ଯେପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ମୁଁ ସେହିପରି କଥା କହିବି; ଏହା ଶୁଣିଲେ ତୁମର ସମସ୍ତ ମୋହ ଦୂର ହେବ। ତେଣୁ, ରାମଙ୍କ ପରି ଅସଙ୍ଗ ଚିତ୍ତ ରଖି ଜୀବନ କଟାଅ, ତେବେ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସୁଖୀ ହେବ। ଏହିପରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଭରତ, ଉଚ୍ଚଚିତ୍ତ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା, ସୀତା ଓ ଦଶରଥ, ବସିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଠ ମନ୍ତ୍ରୀ, ଘୃଷ୍ଟି, ବିକୁକ୍ଷି, ଭାମ, ସତ୍ୟବର୍ଧନ, ବିଭୀଷଣ, ସୁଷେଣ, ହନୁମାନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ—ଏହି ୨୮ ଜଣ ମହାନ ଆତ୍ମା ଅସଙ୍ଗତା ଓ ଅତ୍ୟୁଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନକୁ ଅନୁଭବ କରି, ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଯାହା ଆସେ ତାହାରେ ଅସଙ୍ଗ ରହି, ଜୀବନ ଯାପନ କରିଥିଲେ। ଏହିପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବା, ନେବା, ରହିବା, ମନନ କରିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଅସଙ୍ଗ ଭାବରେ କଲେ, ତେବେ ତୁମେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହେବ। ଏମିତି ଉତ୍ତମ ସ୍ୱଭାବ ଥିଲେ, ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରି, କେବେ ଦୁଃଖ, ମନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଅଶାନ୍ତିକୁ ଅନୁଭବ କରିବେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥା କିପରି ରାଘବଙ୍କ ଆରମ୍ଭରୁ ଥିଲା, ତାହା ମୋତେ କ୍ରମକ୍ରମେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଚିରକାଳ ସୁଖୀ ରହିପାରିବି। ଏହି ଜଗତ ମୋହ ଯେଉଁଠି ଆସିଛି, ଏହା ଆକାଶ ପରି ନିର୍ବର୍ଣ୍ଣ, ଏହାକୁ ମୁଁ ପୁନଃ ସ୍ମରଣ କରିବାଠାରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୁଲିଯିବାକୁ ଭଲ ବୋଲି ଭାବେ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଅସତ୍ତ୍ୱତାର ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ପ୍ରକୃତ ଅନୁଭବ ହୁଏ ନାହିଁ; ତେଣୁ କେବେ ନା କେବେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଏଠାରେ ସମ୍ଭବ, ତେବେ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ରଚିତ; ଏହାକୁ ଶୁଣିଲେ ସତ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ, ନହେଲେ ନୁହେଁ। ଏହି ଜଗତ ମୋହ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତରେ ନାହିଁ; ଏହି ଅନ୍ୱେଷଣ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଆକାଶର ରଙ୍ଗ ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଦୃଶ୍ୟ ଅସତ୍ତ୍ୱତାର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମନର ଆସକ୍ତି ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ପରମ ନିର୍ବାଣ ସୁଖ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ନହେଲେ, ଏଠାରେ ଶାସ୍ତ୍ରର ଗହ୍ୱରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ନ ଜ୍ଞାନ ମିଳେ, ନ ମୋକ୍ଷ, ଏହା କୋଟି କୋଟି ଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୋକ୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ବାସନା ତ୍ୟାଗ; ଏହି ପବିତ୍ର ପଥ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଯେତେବେଳେ ବାସନା ଶେଷ ହୁଏ, ମନ ଶୀଘ୍ର ଲୟ ହୁଏ; ଯେପରି ଥଣ୍ଡା ପ୍ରବାହ ବନ୍ଦ ହେଲେ ତୁରନ୍ତ ପରିବାର ପରିବା ହୁଏ। ଏହି ଶରୀର ପଞ୍ଚଭୂତ ର ଖଞ୍ଜର, ବାସନା ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ; ଯେପରି ଗାଁଠି ହେଉଛି ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଧାଗା ଦ୍ୱାରା ଏକତ୍ରିତ। ବାସନା ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ; ଅଶୁଦ୍ଧ ହେଉଛି ଜନ୍ମ ର କାରଣ, ଶୁଦ୍ଧ ଜନ୍ମ ଶେଷ କରେ। ଅଶୁଦ୍ଧ ବାସନା ଅବିଦ୍ୟାରେ ଘନ ଓ ଅହଙ୍କାରରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଏହା ପୁନଃଜନ୍ମର କାରଣ। ଶୁଦ୍ଧ ବାସନା ଜନ୍ମ ମୂଳ କୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଭଜା ମାନ୍ୟ ଦାଣା ପରି ଦେହ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାଏ, ଏହାକୁ ‘ଶୁଦ୍ଧ’ କୁହାଯାଏ କାରଣ ଜ୍ଞାତା ଓ ଜ୍ଞେୟ ଉଭୟ ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ଶରୀରଧାରୀ ମଧ୍ୟରେ ଏହିପରି ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ବାସନା ରହିଥାଏ, ଯାହା ପୁନଃଜନ୍ମ ଦିଏ ନାହିଁ, ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ଚକ୍ର ଘୁରିବା ପରି। ଯାହାଙ୍କର ବାସନା ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଆଉ ଦୁଃଖ ଓ ଜନ୍ମ ଦେଉ ନାହିଁ, ଯିଏ ଜ୍ଞାତା ଓ ଜ୍ଞେୟକୁ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ‘ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ’ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି—ସେମାନେ ପ୍ରକୃତ ପଣ୍ଡିତ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଲାଭ ହୋଇଥିବା ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଯାହା ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଶେଷ କରେ। ବୃହତ୍ ଜ୍ଞାନୀ ବରଦ୍ୱାଜ, ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ ରାମର ମାର୍ଗ ଶୁଣ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିପାରିବା। ପଦ୍ମନୟନ ରାମ ବିଦ୍ୟାଳୟ ତ୍ୟାଗ କରି ଘରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଖେଳ ମଧ୍ୟରେ ଦିନ କଟାଉଥିଲେ, କୌଣସି ଭୟ ନଥିଲା। ସମୟ ବିତିଲା, ରାଜା ଭୂମିରେ ଶାସନ କରୁଥିଲେ, ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ନିଶ୍ଚଳ ଥିଲେ। ସେହି ସମୟରେ ଗୁଣବାନ ରାମଙ୍କ ମନରେ ତୀବ୍ର ଆଶା ଜନ୍ମିଲା—ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଓ ଋଷିମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଦେଖିବାକୁ। ଏପରି ଭାବି ରାଘବ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଚରଣ ଧରିଲେ, ଯେପରି ହଂସ ତରୁଣ ପଦ୍ମର ତନ୍ତୁ ଧରେ। ରାମ କହିଲେ, “ପିତା, ମୋର ମନ ଏହି ତୀର୍ଥ, ଦେବାଳୟ, ଅରଣ୍ୟ ଓ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଦେଖିବାକୁ ବଢ଼ିଯାଇଛି। ଏହି ପୂର୍ବ ଅନୁରୋଧ ଆପଣ ପୂରଣ କରିବେ; ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରି ନିରାଶ ହୋଇଥିବା କେହି ନାହିଁ।” ଏହିପରି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ରାଜା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି, ରାମଙ୍କ ଅନୁରୋଧ ପୂରଣ କରିବାକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଲେ। ଶୁଭ ତାରା ଓ ଶୁଭ ଦିନରେ, ରାଘବ ଶୁଭ ଆଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ନେଇ, ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ ସହ ଯାତ୍ରା କଲେ। ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପଠାଯାଇଥିବା ବେଦଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କିଛି ନିର୍ବିକଳଙ୍କ ରାଜପୁତ୍ର ସହ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ମାତାମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ଆଲିଙ୍ଗନ ଦେଇ, ଶୁଭକାମନା ସହ ରାମଙ୍କୁ ବିଦାୟ କଲେ। ସେ ଗୃହ ତ୍ୟାଗ କରି, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ନିମିତ୍ତେ ଚିତ୍ତ ଏକାଗ୍ର କରି ଯାତ୍ରା କଲେ। ସେହି ସମୟରେ ସହରରେ ବାଜା ତାଲ ଉଠିଲା, ସହରର ମହିଳାମାନେ ମଧୁମକ୍ଷିକା ଝୁଣ୍ଡ ପରି ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କୁ ନିହାରିଲେ। ଗ୍ରାମବାସିନୀ ମହିଳାମାନେ ପଦ୍ମପତ୍ର ସମ ହସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କ ପଥରେ ଚାଉଳ ଛିଟିଲେ, ଯେପରି ହିମଶୃଙ୍ଗ ଉପରେ ହିମବିନ୍ଦୁ ଛିଟିଯାଏ।