ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନରେ ମହାମୁନି ବସିଷ୍ଠ ଅତି ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ । ସେ କହିଲେ, ଯେଉଁ ମହାଚେତନାରେ ପ୍ରଥମ ଉଦ୍ୟମ ସହିତ ଜାଗୃତି ଆସେ, ସେଠାରେ ଆକାଶୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଭୁଲିଯିବା ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସେ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହି ଚେତନା ସଫଳ ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଥାଏ । ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଶରୀର ଭୂତ ଅବସ୍ଥା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏହା ମାୟାର ମିରାଜ ଭଳି ଅସତ୍ୟ ଏବଂ ମୂଢ଼ତାର ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଯେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କେବଳ ମନ ରୂପେ ଅଛି, ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ନୁହେଁ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ମନ ରୂପେ ଅଛି; ଏହାରୁ ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଏହି ମନ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ । ଅଜନ୍ମା ବସ୍ତୁ ପାଇଁ କୌଣସି ଅନୁପୂରକ କାରଣ ନାହିଁ; ଯାହା ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ସେଠାରେ କେବଳ କିଛି କାରଣ ଅଛି, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ । ପ୍ରଭିନ୍ନ କାରଣରୁ ବିଭିନ୍ନ ପରିଣାମ ଆସେ; ଏହିଠାରେ ପ୍ରଧାନ କାରଣ ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ, ପରିଣାମ ମଧ୍ୟ ଏହିଠାରେ ସେହିପରି ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ । ଏଠାରେ କାରଣ-ଫଳ ସମ୍ପର୍କ ଲାଗୁ ହୁଏ ନାହିଁ; ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଯେପରି ଅଛି, ତେଣୁ ଏହି ତିନି ଲୋକ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି । ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମନର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶିତ କରେ, ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଜଳରୁ ତାରଳତା ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜିନିଷରୁ ନୁହେଁ । ସମସ୍ତ କିଛି ମନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ଅସତ୍ୟ ଏବଂ ମନର କଳ୍ପନା ଭଳି ବିସ୍ତୃତ, ଯେପରି ମନରେ ଏକ ସହର କଳ୍ପନା କରାଯାଏ କିମ୍ବା ଗାନ୍ଧର୍ବ ସହର ଭଳି । ଏଠାରେ କୌଣସି ଶରୀରିକ ସତ୍ତା ନାହିଁ, ଯେପରି ରସିରେ ସାପ ନାହିଁ; ଏପରି ଜାଗୃତ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କିପରି ଏଠାରେ ରହିପାରିବେ? କେବଳ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଅଛି, ଯାହାର ମନ ଜାଗୃତ ହୋଇଯାଇଛି, ସେଠାରେ ଶରୀର ବିଷୟରେ କିଛି କହିବା ଅର୍ଥ ନାହିଁ । ମନର ଏହି ରାଜ୍ୟ, ଯାହାକୁ 'ମନୁଷ୍ୟ' ବୋଲାଯାଏ, ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରେ; ବିଶ୍ୱ ମନର ଏକ ରାଜ୍ୟ ଭଳି, ଯାହା ଏକ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରତିତି ହୁଏ । ମନ ନିଜେ କଳ୍ପନାରେ ଗଠିତ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା; ନିଜ ରୂପକୁ ବିସ୍ତାର କରି, ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶିତ କରେ । ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ମନର ଏକ ରୂପ ଏବଂ ମନ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାର ଦେହ; ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଏଠାରେ ନାହିଁ, ସେଗୁଡିକୁ କେବଳ କଳ୍ପନା କରାଯାଇଛି । ଯେପରି ପଦ୍ମ ଫୁଲ ପଦ୍ମ ଚକ୍ଷୁର ଭିତରେ ଥାଏ, ସେପରି ମନର ହୃଦୟରେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ରହିଛି; ମନର ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ କେବେ ଅଲଗା ନୁହେଁ । ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ, ମନର ସ୍ୱାଧୀନତା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନ ଓ କଳ୍ପନା ଭଳି; ଏହି ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ଯେ, ଦୃଶ୍ୟ ହୃଦୟରେ ଅଛି । ଏହି ଭିତରେ, ଯେପରି ମନର ଭ୍ରମରେ ବସିଥିବା ଏକ ଦାନବ ଶିଶୁକୁ ମାରିଦେଉଛି, ସେପରି ଏହି ଅନ୍ତଃକରଣ ଯାହା ଦୃଶ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛି, ଦ୍ରଷ୍ଟାକୁ ନଶ୍ଟ କରେ । ଯେପରି ବୀଜ ଭିତରେ ଅଂକୁର ଥାଏ ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଚମତ୍କାରି ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ସେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଦୃଶ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଯଦି ଦୃଶ୍ୟର ଦୁଃଖ କେବେ ଶେଷ ହୁଏ ନାହିଁ, ତେବେ ଦ୍ରଷ୍ଟାରେ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଉପଜେ ନାହିଁ; ଯେତେବେଳେ ଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ରଷ୍ଟାରେ ନଥାଏ, ଦ୍ରଷ୍ଟାର ଅବସ୍ଥା ଶେଷ ହୁଏ—ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ମୁକ୍ତି ବୋଲାଯାଏ । ଏପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଶବ୍ଦ ମହାମୁନି ବସିଷ୍ଠ କହିଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ଉପସ୍ଥିତ ଜନ ଏକତାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ, ନିରବ ଭାବେ ଶ୍ରବଣ କରୁଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଅଳଙ୍କାର ର ଝଙ୍କାର ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲା, କୌଁଜ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଖେଳ ଛାଡ଼ି ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲେ । ସାଧାରଣତଃ ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଖେଳମସ୍ତିରେ ରହୁଥିବା ମହିଳାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇ ରହିଲେ, ଯେପରି ରାଜପ୍ରାସାଦର ଚିତ୍ରପଟରେ ତାଙ୍କୁ ଅଙ୍କିତ କରାଯାଇଛି । ଦିନର ଅନ୍ତିମ ଅଂଶ ରହିଗଲା, ମୃଦୁ ରବିକିରଣ ତଳେ ଦୈନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ରବିର ରଶିମାନେ ଦ୍ରୁତ ହେଉଥିଲେ । ବାତାସ ମାନେ ପଦ୍ମ ଫୁଲର ଗନ୍ଧରେ ଭରିଥିଲେ, ଯେପରି ସେମାନେ ମଧୁର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି । ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଯେପରି ଶୁଣାଯାଇଥିବା ଉପଦେଶର ଚିନ୍ତନ କରୁଛି, ତାହାର ସାଧାରଣ ପଥ ଛାଡ଼ି ପଶ୍ଚିମ ପାହାଡ଼ର ଶୂନ୍ୟ ଢାଲିକୁ ଚାଲିଗଲା । ଅନ୍ଧକାର ଜଙ୍ଗଲରେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା, ଯେପରି ଜ୍ଞାନ ଶ୍ରବଣ କରି ଭିତରେ ଶିତଳତା ଓ ଶାନ୍ତି ଆସିଛି । ଦଶ ଦିଗରେ ଲୋକମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଅକ୍ରିୟ ହୋଇଗଲେ, ଯେପରି ଶ୍ରବଣ ସମ୍ମୋହନରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ବିସ୍ମୃତ ହୋଇଗଲା । ସେମାନଙ୍କର ଛାୟା ଲମ୍ବା ହୋଇଗଲା, ଯେପରି ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଗଭୀର ଉପଦେଶ ଶୁଣିବାକୁ ଗର୍ଦ୍ଧନ ବଢ଼ାଇ ରହିଛନ୍ତି । ଏହିବେଳେ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରପାଳ ନମ୍ରତା ସହିତ କୁହିଲେ, "ମହାରାଜ, ସ୍ନାନ ଓ ଦ୍ୱିଜ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜାର ସମୟ ବହୁତ ଦେଖି ଚାଲିଗଲା ।" ତାପରେ ପୂଜ୍ୟ ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କର ମଧୁର ଉପଦେଶ ବନ୍ଦ କରି କହିଲେ, "ମହାରାଜ, ଆଜି ପାଇଁ ଏତିକି ଶୁଣନ୍ତୁ ।" "ଆସନ୍ତାକାଲି ସକାଳେ ପୁନି କହିବି," ବୋଲି ସେ ଶାନ୍ତ ହେଲେ; ରାଜା ଏହା ଶୁଣି, ଦେଶର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ "ଯଥାସ୍ତୁ" ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କଲେ । ତିନି ଫୁଲ, ଜଳ, ନମସ୍କାର, ଦାନ ଓ ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ଦେବତା, ଋଷି, ମୁନି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ସମ୍ମାନ କଲେ । ତାପରେ ସମସ୍ତ ସଭାସଦ, ରାଜା, ମୁନି ଓ ଋଷିମାନେ ଉଠିଗଲେ, ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ଅଳଙ୍କାର ଓ ମାଳାର ଚମକ ଚାରିପାଖରେ ଝଲମଲ କରୁଥିଲା । ଚାଲିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ବାହୁ ଉପରେ ଅଳଙ୍କାର ଏବଂ ହାର ଭାରରେ ପୋଶାକର ସୁନା ତାର ଛାତି ଧାରିରେ ଚମକୁଥିଲା । ମୁଣ୍ଡରେ ମଧୁମକ୍ଷିକା ମୁର୍ମୁର ଓ ଚୁଲି ଖସିବାର କ୍ଷୁଦ୍ର ଶବ୍ଦ ମିଶି, ମନ୍ଦ ଧ୍ୱନି ହେଉଥିଲା । ସୁନା ଅଳଙ୍କାରର ଚମକରେ ଦିଗମାନେ ସୁନା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ସମସ୍ତଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶାନ୍ତ ଓ ମନ ଓ ବାଣୀ ଜ୍ଞାନରେ ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇଗଲା । ଯେଉଁମାନେ ଆକାଶରେ ଚଳନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଆକାଶକୁ, ଯେଉଁମାନେ ପୃଥିବୀରେ ବସିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ଫେରିଗଲେ; ସମସ୍ତ ନିଜ ନିଜ ଗୃହକୁ ଫେରି, ଦୈନିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ହେଲେ । ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ଧାର ରାତି ଆସିଗଲା, ଯେପରି ଗୃହ ଖାଲି ହେବା ପରେ ଏକ ଯୁବତୀ ପ୍ରବେଶ କରିଛି ।