ଏହି କଥାରେ, ଏକ ମହାନ ବିଦ୍ୱାନ ରାମଙ୍କୁ ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି। ସେ କହିଲେ, ଯେଉଁ ଜଣେ ପୂର୍ବ ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଏହି ଦେହ ସହିତ ପୂର୍ବ କର୍ମ ଯୁକ୍ତ ଅଛି, ସେଠିଏ ତାଙ୍କର ସ୍ମୃତି ଉଦୟ ହୁଏ; ଏହିଠି ହେଉଛି ସଂସାର ଚକ୍ର ଚାଲି ରହିବାର କାରଣ। ଏହି କାରଣ ଥିଲା ବ୍ରହ୍ମାନ୍ର ଲାଗି ନାହିଁ, କାରଣ ତାଙ୍କର କୌଣସି ପୂର୍ବ କର୍ମ ନାହିଁ; ତେଣୁ, ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ସ୍ମୃତି କିପରି ଆସିପାରିବ? କେଉଁଠୁ ଏବଂ କିପରି? ଏହିପରି, ଏହା ପ୍ରକୃତରେ କୌଣସି କାରଣ ବିନା ଦେଖାଯାଏ, କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର କାରଣ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ନିଜ ମନ; ସ୍ୱୟଂ-କାରଣ ହୋଇ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ୱଭାବ ନଥିବା, ସ୍ୱୟଂ-ଜନ୍ମା ନିଜରେ ନିଜେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ସ୍ୱୟଂ-ଜନ୍ମାଙ୍କର ଦେହ କେବଳ ସୂକ୍ଷ୍ମ (ମାନସିକ) ଅଟେ; ରାମା, ଯେଉଁ ଦେହ ଅଜନ୍ମାଙ୍କୁ ଲାଗି ନୁହେଁ, ତାହା ଭୌତିକ ନୁହେଁ। ସମସ୍ତ ଜୀବର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଅଛି; ଅନ୍ୟଟି ଭୌତିକ। ବ୍ରହ୍ମାନ୍ର ଏକମାତ୍ର ଦେହ ଅଛି—ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଜୀବ କାରଣ ଅଟେ, ସେମାନଙ୍କର ଦୁଇଟି ଦେହ ଅଟେ; କିନ୍ତୁ ଅଜନ୍ମାଙ୍କୁ କାରଣ ନଥିବାରୁ, ତାଙ୍କର କେବଳ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଅଟେ। ସମସ୍ତ ଜୀବ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅଜନ୍ମା ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାରଣ ଅଟେ; ଅଜନ୍ମାଙ୍କୁ କାରଣ ନଥିବାରୁ, ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ଦେହ ଅଟେ। ପ୍ରଥମ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ପ୍ରକୃତରେ କୌଣସି ଭୌତିକ ଦେହ ନାହିଁ; ସେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ହେଉଛି ଆକାଶ। ତାଙ୍କର ଦେହ କେବଳ ମନରୁ ଗଠିତ, ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ; ପ୍ରଥମ ପ୍ରଜାପତି ଆକାଶ ଆକାରରେ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି। ଏହି ଜୀବମାନେ ମୋକ୍ଷ ସ୍ୱଭାବର, ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ; ଯାହାଠୁ ଯାହା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେଠିଏ ତାହାକୁ ସମସ୍ତ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମ ହେଉଛି ଶୁଦ୍ଧ ମୋକ୍ଷ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ, ଏହିଠି ମନ ଅଟେ; ଏହା କେବଳ ମନ ଅଟେ, ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଭବି ନୁହେଁ। ସମସ୍ତ ଜୀବ ମନ ଥିବା ଦେହରେ, ଜଗତ ଚର୍ଚ୍ଚାରେ ଲିପ୍ତ, ପ୍ରଥମ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ମନର ଦେହ ନିଜରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ସେହି ପ୍ରଥମ ପ୍ରତିବିମ୍ବ, ଯାହା ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ଏହି ସୃଷ୍ଟି ବିସ୍ତାର ପାଇଛି, ଯେପରି ଚଳିତ ବାୟୁ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଆକାରରୁ, ଯାହା କେବଳ ଚେତନା ଆକାର ଧାରଣ କରିଛି, ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ, ଏକ ସତ୍ୟ ଅନୁଭବ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଟେ। ଏଠି ଦ୍ରୁଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଆଯାଏ—ସ୍ୱପ୍ନ ରାତିରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସହର ଓ ସ୍ୱପ୍ନ-ନାରୀ ସହ ଉପଭୋଗ; ଏହି ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନୁଭବର ଆଧାରରେ ସତ୍ୟ ଦୀପ୍ତିରେ ଦେଖାଯାଏ। ସେ ମୃତ୍ତିକା ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ନୁହେଁ, ଆକାଶ ଆକାରରେ, ଦେହ ନଥିବା; ତଥାପି, ଦେହ ଥିବା ଜୀବମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁପ୍ରତି ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସ୍ୱୟଂ-ଜନ୍ମା ଆକାରରେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଟେ। ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଚେତନା ଓ ଇଚ୍ଛା ଅଟେ, ସେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ଏବଂ ଶମିତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ସ୍ୱୟଂ-ନିର୍ଭର ହେଉଥିବାରୁ, ସେ ପ୍ରକୃତରେ ଉଦ୍ଭବ କିମ୍ବା ଶମିତ ହୁଏନି। ବ୍ରହ୍ମା ଇଚ୍ଛା ବିନା, ମୃତ୍ତିକା ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ବିନା ଆକାରରେ; ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ତିନି ଜଗତର ଉପସ୍ଥିତିର କାରଣ। ଏହି ଇଚ୍ଛା ନିଜର ସ୍ୱଭାବରେ ଚଳିତି, ଯେପରି ନାମ ନିଜରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଏହି ଆକାଶ ସ୍ୱଭାବରେ ଅଟେ, ତୁମ ଇଚ୍ଛାର ପରି ଏକ ପର୍ବତ ଆକାରରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏଥିରେ, ଆକାଶୀୟ ସ୍ଥିତିର ଦୃଢ଼ ଏବଂ ଏକାଗ୍ର ଭୁଲିବା ଦ୍ୱାରା, ପ୍ରକୃତି ଜଗତର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଭୌତିକ ଦେହ ମିଥ୍ୟା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଭୂତର ପରି। ଏହି ଆକାଶୀୟ ସ୍ଥିତିର ଭୁଲିବା ପ୍ରବଳ ଚେତନାରେ ଆରମ୍ଭରେ ଉଦୟ ହୁଏନି, କାରଣ ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଅଟେ। ତେଣୁ, ସେଠି ଭୂତର ପରି ଭୌତିକତା ଉଦୟ ହୁଏନି; ଏହି ମିଥ୍ୟା, ମୃଗମରିଚିକା ପରି, ଭ୍ରମ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ କେବଳ ମନ ଅଟେ, ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ତେବେ ସଂସାର କେବଳ ମନ; ତାଠୁ ଯାହା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେଠିଏ ତାହା ଅଟେ। ଅଜନ୍ମାଙ୍କୁ କୌଣସି ସାହାଯ୍ୟ କାରଣ ନାହିଁ; ଏଭଳି, ଯାହା ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେହି କାରଣ ପ୍ରକୃତରେ ନାହିଁ, କିଛି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଛଡ଼ି। ଫଳର ବିଭିନ୍ନତା କାରଣରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଏହିଠି, ଏହି କାରଣ ବିନା କିଛି ଅଟେନି। କାରଣ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ଫଳ ଏଠି ଏହି ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଟେ। ଏଠି କାରଣ ଓ ଫଳର ସମ୍ପର୍କ ବ୍ୟବହାର ନାହିଁ; ଯେପରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ ଅଟେ, ସେପରି ତିନି ଜଗତ ମଧ୍ୟ ଅଟେ। ସଂସାର ବ୍ରହ୍ମାନ୍ ଦ୍ୱାରା ମନର ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରକାଶିତ, ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଜଳରୁ ତରଳତା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ସମସ୍ତ କିଛି ମନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ; ଏହା ଅସତ୍ୟ ଏବଂ ବିସ୍ତାରିତ, ଚିନ୍ତାର ସହର କିମ୍ବା ଗନ୍ଧର୍ବ ସହର ପରି। ଏଠି କୌଣସି ଭୌତିକତା ନାହିଁ, ଯେପରି ରସିରେ ସାପ ନାହିଁ; ତେଣୁ, ଜାଗୃତ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କିପରି ଏଠି ରହିପାରିବେ? ଏଠି କେବଳ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଅଟେ, ଯେଉଁଙ୍କର ମନ ଜାଗୃତ ନୁହେଁ; ତେଣୁ, ଭୌତିକ ଦେହ ବିଷୟରେ କଣ ଆଲୋଚନା, କିପରି? ମନର ଅଂଶ, ଯାହା 'ମନ' ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ, ଅନେକ ଆକାର ଧାରଣ କରେ; ସଂସାର, ମନର ରାଜ୍ୟ ଭାବେ, ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ମନ ନିଜେ ନିର୍ମାତା, ଏହା କଳ୍ପନାରେ ଗଠିତ; ନିଜ ଆକାର ବିସ୍ତାର କରି, ମନ ଏହି ସଂସାର ପ୍ରକାଶ କରେ। ନିର୍ମାତା ମନର ଆକାର, ମନ ନିର୍ମାତାର ଦେହ; ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଏଠି ଅଟେନି, ତେଣୁ ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ କଳ୍ପିତ। ଯେପରି ଏକ ପଦ୍ମ ଏକ ପଦ୍ମର ଆଖିରେ ଅଟେ, ସେପରି ମନର ହୃଦୟରେ ଦୃଶ୍ୟ ଅଟେ; ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ ମନରେ ପ୍ରକୃତରେ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ଏହି ସମ୍ବାଦରେ, ମନର ସ୍ୱାଧିନତା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ସ୍ୱପ୍ନ ଓ କଳ୍ପନା ପରି; ଏହା ନିଜ ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପଷ୍ଟ, ତେଣୁ ଦୃଶ୍ୟ ହୃଦୟରେ ଅଟେ।