ଧର୍ମରାଜ ଯମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପଦେଶ ପାଇ ଯେଉଁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଏ, ତାହାରେ ମାନବ ମନେ ଆନନ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହୁଏ—ଏହି ସମସ୍ତ ଆକାଶସ୍ୱରୂପ ପରମ ବ୍ରହ୍ମା କିପରି ଦେହଧାରଣ କରନ୍ତି? ସେ କେବଳ ଚେତନାମୟ, ମନ ମାତ୍ର, ତାଙ୍କର କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ, ଏବଂ ପୃଥିବୀ ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଞ୍ଚଭୂତ ତତ୍ତ୍ୱର ରୂପ ନାହିଁ। ଏହି ଚେତନା-ଆକାଶର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ, ଯିଏ ଆକାଶର ସାର ଅନୁଭବ କରେ, ସେ ନିଜେ ଚେତନା-ଆକାଶ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି କାରଣ ବା ଫଳ ନାହିଁ। ଯେପରି ମନୋଭାବର ଜନକ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଆକାଶରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ରୂପେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସେପରି ସ୍ୱୟଂଭୁ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଛାଡ଼ି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଅନ୍ତି। ପରମ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମାରେ ନ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଅଛନ୍ତି, ନ ଦୃଶ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ଚେତନା ସ୍ୱରୂପ ହେବାରୁ, ସେ ଆପଣେ ଆପଣେ ସ୍ୱୟଂଭୁ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ମନ କେବଳ ଭାବନାମୟ, ଏହିକୁ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲାଯାଏ। ମନୋ-ଆକାଶର ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି, ତାଙ୍କର କୌଣସି ପୃଥିବୀ ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ। ଯେପରି ଚିତ୍ରକରଙ୍କ ବ୍ରଶର ଆଗରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଗୁଡିକ ଦେହହୀନ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମା ଚେତନା-ଆକାଶରେ ରଙ୍ଗ ଭଳି ଦେଖାଯାନ୍ତି। ଅନନ୍ତ, ଆଦି ଓ ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ଏହି ଚେତନା-ଆକାଶ ନିଜ ମନର ଶକ୍ତିରେ ସ୍ୱୟଂଭୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ଏଠାରେ ଦେହ ଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଏହା ଦେହହୀନ, ଜଣେ ବନ୍ଧ୍ୟା ଝିଅ ଝିଅ ପୁଅ ପରି। ଏହିପରି, ମହାର୍ଷି, ଏହି ମନ ଆକାଶପରି ନିର୍ମଳ, ତଥା ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ରହିତ; ଏହିକୁ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲାଯାଏ। ତେବେ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି କାହିଁକି ଏଠାରେ କାରଣ ନୁହେଁ? ମୋ ପାଇଁ ଯେପରି, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କି ଏହିପରି ହୁଏ? ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବ ଦେହ ଓ ପୂର୍ବ କର୍ମ ଅଛି, ସେଉଁଠି ସ୍ମୃତି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଏହିଏ ସଂସାର ଚକ୍ରର ଅବିରତତାର କାରଣ। କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମା ପାଖରେ ପୂର୍ବ କର୍ମ ନଥିବାରୁ, ତାଙ୍କୁ ପୂର୍ବ ସ୍ମୃତି କିପରି ହେବ? କେଉଁଠୁ ଏହା ଆସିପାରିବ? ଏହିପରି, ଏହା କାରଣ ଶୂନ୍ୟ ଅଟୁଟ ଦିଶେ, କିମ୍ବା ତାହାର ଏକମାତ୍ର କାରଣ ନିଜ ମନ। ସ୍ୱୟଂ କାରଣ ହୋଇ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସାର ନଥିଲେ, ସ୍ୱୟଂଭୁ ନିଜରେ ନିଜକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରନ୍ତି। ସ୍ୱୟଂଭୁଙ୍କର ଦେହ କେବଳ ସୂକ୍ଷ୍ମ (ମାନସିକ); ହେ ରାମ, ଅଜନ୍ମାର ପାଇଁ ଭୌତିକ ଦେହ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇଟି ଦେହ ଥାଏ: ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଏକ ଭୌତିକ; କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖରେ କେବଳ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଅଛି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯେଉଁମାନେ କାରଣ, ସେମାନେ ଦୁଇଟି ଦେହ ଧାରଣ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଅଜନ୍ମା ପାଇଁ କାରଣ ନଥିବାରୁ କେବଳ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଅଛି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅଜନ୍ମା ପରମ କାରଣ ଅଛି; ତାଙ୍କ ପାଖରେ କାରଣ ନଥିବାରୁ କେବଳ ଏକ ଦେହ ଅଛି। ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ପାଖରେ କୌଣସି ଭୌତିକ ଦେହ ନାହିଁ; ସେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହରେ, ଯାହାର ସାର ଆକାଶ ଅଟୁଟ। ତାଙ୍କର ଦେହ କେବଳ ମନ ରୂପୀ, ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ନୁହେଁ। ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଆକାଶର ରୂପେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ପ୍ରସାରିତ କରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ମୋକ୍ଷ ସ୍ୱରୂପ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ; ଯାହାଠାରୁ ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେହି ଅନୁଭବ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମିଳେ। ପ୍ରଥମ ହେଉଛି ଶୁଦ୍ଧ ମୋକ୍ଷ, ପରମ ଚେତନା, ଏହି ମନ ଅଟୁଟ; ଏହା କେବଳ ମନ ଭାବେ ରହିଥାଏ, ପୃଥିବୀ ଆଦି ରୂପେ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଚେତନାମୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଜଗତ ଚର୍ଚ୍ଚାରେ ଲିନ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ପ୍ରଥମ ପ୍ରତିବିମ୍ବ, ମନର ଦେହ, ନିଜରୁ ନିଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସେହି ପ୍ରଥମ ପ୍ରତିବିମ୍ବରୁ, ଯାହା ନିଜ ସ୍ୱରୂପରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ଏହି ସୃଷ୍ଟି ବିକାଶ ପାଇଛି, ଯେପରି ବାୟୁର ଗତି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧିର ରୂପରୁ, ଯାହା କେବଳ ବୁଦ୍ଧିର ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ସୃଷ୍ଟି ଏଠି ସତ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏଠି ଶ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସହର ଓ ଶ୍ୱପ୍ନନାରୀ ସହ ଭୋଗ ଉଦାହରଣ ହେଉଛି; ଏମିତି ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନୁଭୂତିର ଶକ୍ତିରେ ସେମାନେ ସତ୍ୟ ପ୍ରତିତି ଦେଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ନ ହୋଇ, ଆକାଶ ସମ ଦେହହୀନ ଭାବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି; ତଥାପି, ସର୍ବପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନାଥ ସଦୃଶ ଦେହୀ ଭାବେ ସ୍ୱୟଂଭୁ ଭାବରେ ଦୃଢ଼ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ଚେତନା ଓ ଇଚ୍ଛାରୁ ନିର୍ମିତ, ତେଣୁ ସେ ଉଦିତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସ୍ୱୟଂ ନିର୍ଭର ହେବାରୁ, ପ୍ରକୃତରେ କେବେ ଉଦିତ ନାହିଁ, କେବେ ଲୟ ମଧ୍ୟ ନୁହଁ। ବ୍ରହ୍ମା ଇଚ୍ଛା ଶୂନ୍ୟ, ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ରୂପ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ସାର ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ଏହି ତିନି ଜଗତର ମୂଳ କାରଣ। ଏହି ଇଚ୍ଛା ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଚଳିତ, ଯେପରି ନାମ ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ଆକାଶସ୍ୱରୂପ ବ୍ୟକ୍ତି ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପରି ପାହାଡ଼ ଭଳି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଆକାଶ ଅବସ୍ଥାକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଭୁଲିଯିବା ଦ୍ୱାରା, ଭୌତିକ ଜଗତର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ଏହା ଭୂତ ପରି ମିଥ୍ୟା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଆକାଶ ଅବସ୍ଥାର ଭୁଲିଯିବା, ଯେଉଁ ଜଣେ ମହାଚେତନା ଆଦିରେ ଜାଗୃତ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଶୁଦ୍ଧ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ଭୂତ ପରି ଭୌତିକତା ଆସେ ନାହିଁ; ଏହା ମିଥ୍ୟା, ମୃଗତୃଷ୍ଣା ପରି, ଏହି ମୂଢ଼ତା ଭ୍ରମକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଯେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା କେବଳ ମନ ଅଟୁଟ, ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ନୁହଁ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ମନମୟ; ଯାହାଠାରୁ ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ଏହି ଅଟୁଟ। ଅଜନ୍ମା ପାଇଁ କୌଣସି ଉପାଦାନ କାରଣ ନାହିଁ; ଯେଉଁଠାରେ ଜନ୍ମ ହୁଏ, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଏହି କାରଣ ତଥାପି ତିନି-ଚାରିଟି ବ୍ୟତୀତ ଅସତ୍ୟ। ଏଠି ଫଳର ବିଭିନ୍ନତା କାରଣରୁ ଆସେ; ଏଠି ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଯେପରି କାରଣ ଶୁଦ୍ଧ, ସେପରି ଫଳ ଏଠି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।