ପବିତ୍ର ଚେତନାର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱଭାବ ଥିବାବେଳେ, ଯେତେବେଳେ ମନରେ ‘ମୁଁ ଏହି ଦେହ’ ବୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଚେତନ୍ୟ ଏକ ଆକାର ନେଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ଏକ କାଉଁ ତାଳ ଗଛ ଉପରେ ବସିଲେ ଅପରିଚିତ ଦୁଇଟି ଘଟଣା ଏକାସাথে ଘଟିଲା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ କୌଣସି ଅର୍ଥ ନଥାଏ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମା, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ଆକାଶର ଗର୍ଭରେ, ନିଜେ ଆଲୋକିତ ହୁଏ, ନିଜରେ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅମୃତ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ସେଉଁଠି ସେ ଦେହ ନାହିଁ, କୌଣସି କ୍ରିୟା କିମ୍ବା କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ନାହିଁ, କୌଣସି ଦୃଢ଼ ସଂସ୍କାର ନାହିଁ; ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଆକାଶ, ଜାଗୃତିର ଅନେକ ରୂପ ଆପ୍ଲୁତ। ସେଠାରେ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କୌଣସି ସଂସ୍କାର ଅନ୍ଶମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ସେ ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ, ଯେପରି ଆଲୋକର ଗୁରୁତ୍ୱ ନାହିଁ। ସେ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ଏହି ଅନୁଭୂତି ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ‘ଏହିପରି’ କିଛି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଚେତନା ଆକାଶ ଯେପରି, ତାହାର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ସେପରି; ତେବେ ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୂତ ଏଠାରେ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ? ଏହି ଚେତନାକୁ ଧରିବା ପ୍ରୟାସ କରିବା ଅନର୍ଥକ, ମୃତ୍ୟୁ! କାରଣ, କେହି କେବେ ଆକାଶକୁ ଧରିପାରିବେ ନାହିଁ। ମୋର ପ୍ରପ୍ରପୁରୁଷ ମୋତେ ବ୍ରହ୍ମା ବିଷୟରେ ଏହି କଥା କହିଥିଲେ—ସେ ନିଜେ ଜନ୍ମହୀନ, ଏକମାତ୍ର ଚେତନା ଆତ୍ମା ଓ ସ୍ୱୟଂଭୂ। ଏହି ମୋର ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ। ଏପରି ରାମ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ରହ୍ମା ବିଷୟରେ ଏହି କଥା କହିଛି; ପୁରାତନ କାଳରେ ଏହି ବିଷୟରେ ଏକଥି ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଯମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତର୍କ ହୋଇଥିଲା। ଗତ କିଛି ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଗ୍ରସିବାକୁ ଚାଲିଥିଲେ ମୃତ୍ୟୁ, ସେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକରେ। ଏପରି ଧର୍ମରାଜ ଯମଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ, ଯାହା ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ଆନନ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏମିତି କିପରି ବ୍ରହ୍ମା, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ପରମ ଆକାଶ, ଦେହୀ ହେଉଛନ୍ତି? ସେ କେବଳ ମନ, ନିର୍ଇଛା, ଏବଂ ତାଙ୍କର କୌଣସି ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୂତ ରୂପ ନାହିଁ। ଚେତନା ଆକାଶର ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଯିଏ ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ସେଇ ଚେତନା ଆକାଶ ହେଉଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ପାଖରେ କୌଣସି କାରଣ କିମ୍ବା ଫଳ ନାହିଁ। ଯେପରି କଳ୍ପନାର ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ଆକାଶରେ ଆକାର ନେଇ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ସ୍ୱୟଂଭୂ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୂତ ବିନା ଆଲୋକିତ ହୁଅନ୍ତି। ପରମ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାରେ, ନାହିଁ ଦ୍ରଷ୍ଟା କିମ୍ବା ଦୃଶ୍ୟ; ତଥାପି ଚେତନା ସ୍ୱଭାବ ହେବାରୁ ସେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଭାବରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ଏହି ମନ କେବଳ କଳ୍ପନା, ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମା କୁହାଯାଏ। ଏହି କଳ୍ପନା ଆକାଶର ବ୍ୟକ୍ତିର କୌଣସି ପୃଥିବୀ ଆଦି ଭୂତ ନାହିଁ। ଯେପରି ଚିତ୍ରକରଙ୍କ ବ୍ରଶର ଶିରା ଉପରେ ରଖା ଗୁଡ଼ିଆ ଦେହବିହୀନ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମା ଚେତନା ଆକାଶର ଉପରେ ରଙ୍ଗ ଭଳି ଚମକନ୍ତି। ଅନନ୍ତ, ଆଦି ମଧ୍ୟ ଶୁନ୍ୟ ଏହି ଚେତନା ଆକାଶ ନିଜର ମନର ଶକ୍ତିରେ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ଚମକେ, ଦେଖାରେ ଦେହ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରକୃତରେ ଏହା ଅଦେହୀ, ଯେପରି ବନ୍ଧ୍ୟାର ପୁଅ। ଏହିପରି, ମୁନିବର, ଏହି ମନ ଶୁଦ୍ଧ, ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୂତ ବିନା, ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ; ଏହିକୁ ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତେବେ, ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ସ୍ମୃତି କିଏପରି କାରଣ ହୁଏନି? ମୋ ପାଇଁ ଯେପରି, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅନୁଭୂତି ଏକାର୍ଥ? ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବ ଦେହ ଓ ଏହି ଦେହ ସହିତ ପୂର୍ବ କର୍ମ ଥାଏ, ସେଠି ସ୍ମୃତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହିଁଥିରେ ଏହା ସଂସାରର ଚକ୍ର ଚାଲିଥାଏ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖରେ ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ପୂର୍ବ କର୍ମ ନାହିଁ, ସେଠି ସ୍ମୃତି କିପରି ଆସିବ? କେଉଁଠୁ ଓ କିପରି ଆସିବ? ତେଣୁ, ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହା ନିର୍ମୂଳ କିମ୍ବା ଏହାର କେବଳ କାରଣ ନିଜର ମନ; ନିଜେ ନିଜକୁ କାରଣ କରି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ତତ୍ତ୍ୱ ନଥିବାରୁ, ସ୍ୱୟଂଭୂ ନିଜେ ନିଜରେ ବ୍ୟସ୍ଥିତ। ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କର ଦେହ କେବଳ ସୂକ୍ଷ୍ମ (ମାନସିକ); ରାମ, ଅଜନ୍ମାଙ୍କୁ ଦେହ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଦେହ ଥାଏ—ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଏକ ସ୍ଥୂଳ; କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖରେ କେବଳ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଯେଉଁଠାରେ କାରଣ ଅଛି, ସେଠି ଦୁଇ ଦେହ; ଅଜନ୍ମାଙ୍କୁ କାରଣ ନଥିବାରୁ କେବଳ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଅଛି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅଜନ୍ମା ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାରଣ; ତାଁକୁ କୌଣସି କାରଣ ନଥିବାରୁ, ତାଙ୍କର କେବଳ ଏକ ଦେହ। ପ୍ରଥମ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ପାଖରେ କୌଣସି ଦୃଢ଼ ଦେହ ନାହିଁ; ସେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହରେ, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ଆକାଶ। ତାଙ୍କର ଦେହ କେବଳ ମନର, ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୂତ ନୁହେଁ; ସ୍ୱୟଂଭୂ ପ୍ରଥମ ଦେହୀ ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମୁକ୍ତି ସ୍ୱରୂପ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ; ଯାହାଠାରୁ ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଇ ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ପ୍ରଥମ ହେଉଛି ଶୁଦ୍ଧ ମୁକ୍ତି, ପରମ ଜ୍ଞାନ, ଏହି ମନ ହିଁ; ଏହା କେବଳ ମନ ଭାବେ ରହିଥାଏ, ଏହା ପୃଥିବୀ ଆଦି ଭୂତ ହୁଏ ନାହିଁ। ମନ ଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଯେଉଁମାନେ ଲୋକିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଥମ ପ୍ରତିବିମ୍ବ, ମନ ଦେହ, ନିଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ସେଇ ପ୍ରଥମ ପ୍ରତିବିମ୍ବରୁ, ଯାହା ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ସହ ଅଭିନ୍ନ, ଏହି ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରସାରିତ, ଯେପରି ବାୟୁର ଗତି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧିର ଆକାରରୁ, ଯାହା କେବଳ ବୁଦ୍ଧିର ଆକାର ଧାରଣ କରିଛି, ସୃଷ୍ଟି ଚମକେ, ପ୍ରକୃତ ଅନୁଭୂତି ଭାବେ ନିବିଡ଼। ଏଠି ଜନ୍ତୁ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସ୍୵ପ୍ନ ନଗର ଓ ସ୍୵ପ୍ନ ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ଭୋଗ ଉଦାହରଣ; ଏହା ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନୁଭୂତିର ଶକ୍ତିରେ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଚମକେ। ସେ ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୂତ ବିନା, ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ, ଦେହବିହୀନ ଭାବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି; ତଥାପି, ଦେହ ଥିବା ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନାୟକ ଭଳି, ସ୍ୱୟଂଭୂ ମାନବ ଆକାରରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।