ଏକ ଦିନ ରାମଙ୍କୁ ଏକ ଗୁରୁ ଏହି ଗଭୀର ଦ୍ୱୈତ-ଅଦ୍ୱୈତ ଜ୍ଞାନ ବିଷୟରେ କଥା କହିଲେ। ସେ କହିଲେ—ଏହି ଦ୍ୱିଜ ଅତିଶୁଦ୍ଧ, ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶୂନ୍ୟର ସ୍ୱରୂପ ରହିଛି। ସେ କୌଣସି ପୂର୍ବ ଅକ୍ରିୟା କିମ୍ବା ବର୍ତ୍ତମାନ କର୍ମରେ ବ୍ୟସ୍ତ ନୁହେଁ; ସେ ସଂସାର ରୂପୀ ବନ୍ଧନରେ ଆସିନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ସହଯୋଗୀ କାରଣ ନଥିବାବେଳେ ଉଦୟ ହୁଏ, ତାହା ନିଜ କାରଣ ସହ ଅଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। ଏହି ଦ୍ୱିଜ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକାନ୍ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଛି; ତାଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏହି ଶୂନ୍ୟ ରୂପୀ ଅବରଣରେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା। ସେ କୌଣସି କର୍ମ କରୁନାହିଁ—ନ ପୂର୍ବରେ, ନ ବର୍ତ୍ତମାନରେ—ତେଣୁ କିପରି ସେ ପ୍ରଭାବିତ ହେବ? ଯେତେବେଳେ ସେ ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁର କଳ୍ପନା କରିବେ, ତାହା ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧି ହୀନ ହେବା ସମୟରେ ସେ ମୃତ୍ୟୁ ଅନୁଭୂତ କରିବେ। ଯିଏ ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ କରେ—"ମୁଁ ମୃଦା ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂତ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଗଠିତ"—ସେ ସେଇ ଭୂତ ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ଏକାତ୍ମ ହେଇଯାଏ। ଏପରି ଲୋକକୁ ଧରିପାରିବାଯିବ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଦ୍ୱିଜ ମୃଦା ରୂପୀ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କର ନିଜ ଚେତନା ରୂପୀ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ତାଙ୍କୁ ଧରିପାରିବାଯିବ ନାହିଁ—ଯେପରି ଆକାଶକୁ ମଜବୁତ ରସି ଦ୍ୱାରା ଧରିପାରିବ ନାହିଁ। ଗୁରୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଏହି ଶୂନ୍ୟ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହି ଭୂତ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି କି ନାହିଁ, କିପରି ଅଛି କି ନାହିଁ?" ଉତ୍ତର ଦିଆଯାଇଲା—ଏହା କେବେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ, କେବେ ଅନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ; ଏହା କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ଏକାକୀ ଚମକିଉଠି ରହିଥାଏ। ମହାପ୍ରଳୟ ସମୟରେ କିଛି ବି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିନାହିଁ; ଏକାକି ଶାନ୍ତ, ଅକ୍ଷୟ, ଅନନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମା ରହିଯାଏ। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଜ୍ଞାନ ଅବସ୍ଥା ରହିଥାଏ; ଯେପରି ଆକାଶ ନିକଟରୁ ପାହାଡ଼ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମତା ମଧ୍ୟ ତେଣୁ। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଚେତନା; ଯେତେବେଳେ "ମୁଁ ଶରୀର" ଭାବ ମନରେ ଆସେ, ତାହା ଏକ ଆକାଶ ରେ ଅନୁପ୍ରବେଶ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ଏକ ସମ୍ଯୋଗ ଭଳି ଲାଗେ, ଯେପରି ଖଜୁରୀ ଗଛରେ କାଉ ଉଡ଼ି ବସିଲା। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମା ଆକାଶର ଗଭୀର ଗର୍ଭରେ ନିଜେ ଚମକିଉଠି ଦେଖାଯାଏ; ଅକ୍ଷୟ ଓ ଅମର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ସେ ନା ଶରୀର, ନ କର୍ମ, ନ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ, ନ ଦୃଢ଼ ସଂସ୍କାର ରଖିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଚେତନା ଆକାଶରେ ଏକାକି ଅନୁପ୍ରବେଶ କରିଛି। ପୂର୍ବ ସଂସ୍କାରର କିଛି ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କରେ ନାହିଁ; ସେ କେବଳ ଆକାଶ ଭଳି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଚମକ ଭାର ଭଳି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଥାଏ। ସେ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ; ଏହି ଅନୁଭୂତି ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଏହି ଦ୍ୱିଜ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଏହି ଚେତନା ଆକାଶ ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି ତାହାର ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟ ଅଛି; ତେଣୁ ଭୂତ ତତ୍ତ୍ୱ କିପରି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ? ଏହି ଆକାଶକୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଅନର୍ଥକ; କିଏ ଆକାଶକୁ କେବେ ଧରିପାରିବ? ମୋ ଆଦିପୁରୁଷ ମୋତେ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ତୁ ଏହି ବ୍ରହ୍ମା ଅନୁଭୂତି ଦେଇଛନ୍ତି; ଏହି ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱୟଂଭୂ, ଅଜନ୍ମା, ଏକାତ୍ମ, ଚେତନାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ—ଏହି ମୋ ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ। ଏପରି ରାମା, ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ରହ୍ମା ବିଷୟରେ କହିଲି; ପୁରାତନ କାଳରେ ମୃତ୍ୟୁ ଏହି ବିଷୟରେ ଯମ ସହ ବିବାଦ କରିଥିଲେ। ଏକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଯେତେବେଳେ ମୃତ୍ୟୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଗ୍ରସିବାକୁ ଲାଗିଥିଲେ, ସେ ଶକ୍ତି ଲାଭ କରି ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏପରି ଧର୍ମରାଜ ଯମ ଦ୍ୱାରା ଉପଦେଶ ପାଇଯାଇଥିଲା; ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ନିରନ୍ତର କରାଯାଏ, ତାହିଁରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଜେ। ସେଇ ବ୍ରହ୍ମା, ଯାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ସ୍ୱରୂପ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆକାଶ, କିପରି ଶରୀରୀ ହୁଏ? ସେ କେବଳ ମନ, ଅଭିପ୍ରାୟ ନାହିଁ, ଏବଂ ମୃଦା ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂତ ତତ୍ତ୍ୱର ଶରୀର ନାହିଁ। ଏହି ଚେତନା ଆକାଶର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଆକାଶର ମୂଳ ଅନୁଭୂତି ଅନୁଭବ କରେ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ କି ଉତ୍ପାଦନ କି ପ୍ରଭାବ—କିଛି ନାହିଁ। ଯେପରି ଭାବନାର ଲୋକ ଆକାଶରେ ଚମକିଉଠି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ସ୍ୱୟଂଭୂ ମୃଦା ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂତ ତତ୍ତ୍ୱ ବିନା ଚମକିଉଠି ଦେଖାଯାଏ। ଶୁଦ୍ଧ ଉଚ୍ଚ ଆତ୍ମାରେ କି ଦ୍ରଷ୍ଟା କି ଦ୍ରଷ୍ୟ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଚେତନାର ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ, ସ୍ୱୟଂଭୂ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ମନ ଏକାକି ଭାବନା; ଏହିକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଭଳି କୁହାଯାଏ। ଭାବନା ଆକାଶର ଲୋକର କୌଣସି ଭୂତ ତତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ। ଯେପରି ଗୁଡିକୁ ଚିତ୍ରକର ତୂଳିର ଟିପ୍ରେ ରଖିଲେ, ତାହା ଶରୀର ବିନା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମା ଚେତନା ଆକାଶରେ ରଙ୍ଗ ଭଳି ଚମକିଉଠି ଦେଖାଯାଏ। ଚେତନା ଆକାଶ ଏକାକି, ଅନନ୍ତ, ଆରମ୍ଭ ଓ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ନିଜ ମନର ଶକ୍ତିରେ ବ୍ରହ୍ମା ଭଳି ଚମକିଉଠି ଦେଖାଯାଏ; ଏଠାରେ ଆକାର ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବରେ ଶରୀର ନାହିଁ—ଏକ ବନ୍ଧ୍ୟା ଜନ୍ମର ପୁତ୍ର ଭଳି। ଏହିପରି ରାମା, ଏହି ମନ ପ୍ରକୃତରେ ଶୁଦ୍ଧ, ଭୂତ ତତ୍ତ୍ୱ ବିନା, ଆକାଶ ଭଳି; ଏହିକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଭଳି କୁହାଯାଏ। ତେଣୁ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି କିପରି ଏଠାରେ କାରଣ ହୁଏ? ମୋ ପାଇଁ ଯେପରି, ଅନ୍ୟ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅନୁଭୂତି ଏକାକି ନୁହେଁ କି? ଯିଏ ପୂର୍ବ ଶରୀର ରଖିଛି, ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ ଶରୀର ପୂର୍ବ କର୍ମ ସହ ଆସିଛି, ସେ ପାଇଁ ସ୍ମୃତି ଉପଜେ; ଏହା ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରର ଅବିରତିର କାରଣ। ଯେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ପାଇଁ କୌଣସି ପୂର୍ବ କର୍ମ ନାହିଁ, ସ୍ମୃତି କିପରି ଉପଜିବ, କେଉଁଠୁ ଏବଂ କିପରି? ତେଣୁ ଏହା ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ବିନା ଦେଖାଯାଏ, କିମ୍ବା ନିଜ ମନ ଏକାକି କାରଣ; ସ୍ୱୟଂ କାରଣ ଭଳି, ଅନ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ସ୍ୱୟଂଭୂ ନିଜେ ନିଜରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସ୍ୱୟଂଭୂର ଶରୀର କେବଳ ସୂକ୍ଷ୍ମ (ମନସିକ) ଅଛି; ରାମା, ଅଜନ୍ମା ପାଇଁ ଭୂତ ତତ୍ତ୍ୱର ଶରୀର ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଦୁଇଟି ଶରୀର—ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଏକ ଭୂତ ତତ୍ତ୍ୱର; କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମା ପାଇଁ ଏକାକି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ଅଛି।