ଏହି ନିର୍ମଳ ଶୂନ୍ୟରୁ ଯେଉଁଠାରେ କେହି ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସେହି ବ୍ୟକ୍ତି ଶେଷରେ ନିଜେ ଶୂନ୍ୟର ରୂପେ ପରିଣତ ହୁଅନ୍ତି; ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ସହଯୋଗୀ କାରଣ ରହିନଥାଏ। ତାଙ୍କ ସହ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କୌଣସି କାର୍ମିକ ସଂଯୋଗ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଏହା ଏମିତି ଯେମିତି ଜଣେ ବନ୍ଧ୍ୟା ନାରୀଙ୍କ ପୁଅ କିମ୍ବା ଯିଏ କେବେ ଗଠିତ ହୋଇନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କର କୌଣସି ସଂଯୋଗ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ସେଉଁଠି ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜେ ଅଜନ୍ମା, ସ୍ୱୟଂସିଦ୍ଧ, ଅସୃଷ୍ଟ; ପୂର୍ବ କୌଣସି କାର୍ମିକ ଅନୁଭୂତି ନାହିଁ, ଏକ ଆକାଶରେ ତଳ ରହିଥିବା ବୃକ୍ଷ ପରି। ତାଙ୍କର ମନ କୌଣସି ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ କାର୍ମିକ ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା ନାହିଁ, କାରଣ ଏପରି କିଛି ଅଛି ନାହିଁ; ଏବଂ ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ କୌଣସି ନୂତନ କାର୍ମିକ ଫଳ ଲାଗି କିଛି କରିନାହାନ୍ତି। ସେ ଏହି ଆକାଶ ରୂପ ମହାଶୂନ୍ୟର ମୂଳତତ୍ତ୍ୱ, ସ୍୫ଚ୍ଛ ଆକାଶ ରୂପେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ, ସଦା ସମାଧିରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଓ କୌଣସି କ୍ରିୟା ନାହିଁ। ତାଙ୍କର କୌଣସି ପୂର୍ବ କାର୍ମିକ ଫଳ ନାହିଁ, ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନରେ କିଛି କରୁନାହାନ୍ତି; ସେ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଆକାଶ। ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଯେଉଁ କ୍ରିୟା ଆମେ ଦେଖୁଛୁ, ତାହା କେବଳ ଆମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅଛି; ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଏହି କ୍ରିୟା ନେଇ କୌଣସି ଧାରଣା ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ଦେହ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ, କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜେ ଏହି ଦେହକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ଯେମିତି ଆକାଶ ଭିତରେ ଥିବା ଦ୍ୱାରପାଳ ମୂର୍ତ୍ତି ଦେଖି ଆକାଶ କିଛି ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ। ଯେପରି ଦ୍ୱାରପାଳ ମୂର୍ତ୍ତି ଦ୍ୱାରରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି, ସେପରି ଏହି ପରମାତ୍ମା ନିଜରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛନ୍ତି, ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଯେପରି ଜଳରେ ତାରଳତା, ଆକାଶରେ ଶୂନ୍ୟତା, ବାୟୁରେ ଗତି, ସେପରି ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥିତିରେ ବ୍ୟସ୍ତ। ତାଙ୍କର କୌଣସି ବର୍ତ୍ତମାନ କାର୍ମିକ ଫଳ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ପୂର୍ବ କାର୍ମିକ ଫଳ ନାହିଁ; ସେ ସଂସାରର ବଶୀଭୂତ ହୋଇନାହାନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଜିନିଷ ସହଯୋଗୀ କାରଣ ବିନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତେବେ ତାହା ନିଜ କାରଣରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ ବୋଲି ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଏହି ଦ୍ୱିଜ ନିଜରେ ସ୍ୱୟଂସିଦ୍ଧ, ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶ ମୟ ମୟା କୋଶର ମୂଳତତ୍ତ୍ୱ; ସେ ପୂର୍ବ କାଲରେ କିମ୍ବା ବର୍ତ୍ତମାନ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ—ତେବେ କିପରି ତାଙ୍କୁ କିଛି ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରିବ? ଯେତେବେଳେ ସେ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ପ୍ରତିକ୍ଷା କରିବେ, ତେବେ ବୁଦ୍ଧି ବିହୀନ ହୋଇ ସେ ତକ୍ଷଣାତ୍ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବେ। ଯିଏ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଭାବେ—"ମୁଁ ପୃଥିବୀ ଓ ତଦାଦି ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଗଠିତ," ସେ ଶୀଘ୍ର ଏହି ତତ୍ତ୍ୱରେ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ, ଏବଂ ସେକୁ ଧରାଯାଇପାରିବ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଜନ, ଯାହା ପୃଥିବୀ ରୂପ ନୁହେଁ, ଯିଏ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ସ୍ୱରୂପ, ସେକୁ ଧରାଯିବା ନୁହେଁ—ଯେପରି ଦୃଢ଼ ଦୋରି ଦ୍ୱାରା ଆକାଶକୁ ଧରିହେବ ନାହିଁ। ହେ ପୂଜ୍ୟ, ଏହି ଶୂନ୍ୟ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କିପରି ଏହାକୁ ଅସ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ? ମୋତେ କୁହ, ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଭୂତ ଅଛି କି ନାହିଁ, କିମ୍ବା କିପରି ଅଛି କି ନାହିଁ? ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ କେବେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ, କେବେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହରାଏନାହିଁ; ଏହା କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ଏକାକୀ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ଭାବରେ ଅଛି। ମହାପ୍ରଳୟ ବେଳେ କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେନାହିଁ; କେବଳ ଶାନ୍ତ, ଅଚ୍ୟୁତ, ଅନନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମା ଅଛନ୍ତି। ତୁମେ ଏହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଭାବେ ଜାଣ, ଯାହା ଜ୍ଞେୟ ବସ୍ତୁ ରହିତ, ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ; ଯେପରି ଆକାଶ ନିକଟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମତା। ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ହେବା ଦ୍ୱାରା, ଯେତେବେଳେ ମନରେ "ମୁଁ ଦେହ" ବୋଧ ଉପଜେ, ତେବେ ଏହା ରୂପ ଧାରଣ କରିଥାଏ, ଯେପରି ଏକ ଅନୁଭୂତି ଯୋଗ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖାଯାଏ, କାଉଁ ଗଛରେ କାଉଁ ବସିବାପରି। ଏହି ବ୍ରହ୍ମା, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ଆକାଶ ଗର୍ଭରେ, ସ୍ୱୟଂ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଭାବେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଅନ୍ତି, ଅଚ୍ୟୁତ ଓ ଅମୃତ ଭାବରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ତାଙ୍କର ନାହିଁ କୌଣସି ଦେହ, କୌଣସି କ୍ରିୟା, କୌଣସି କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ କିମ୍ବା ସଂସ୍କାର; ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଆକାଶ, ଜ୍ଞାନର ରାଶିରେ ବିସ୍ତୃତ। ପୂର୍ବ ଅନୁସଂସ୍କାରର କିଛି ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କରେ ନାହିଁ; ସେ କେବଳ ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ, ଯେପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଭାରର ଗୁଣ। ସେ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଅନୁଭୂତିରେ ଅନୁଭୂତ; ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅନୁଭୂତି ଶାନ୍ତ, ତେବେ ଏପରି କିଛି ଦେଖାଯାଏନି। ତେଣୁ, ଯେପରି ଚେତନା ଆକାଶ ଅଛି, ସେପରି ତାହାର ଅନୁଭୂତି; ଏଠାରେ ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂତ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ? କିପରି ଏଠାରେ ଅଛି? ଏହାକୁ ଧରିବା ପ୍ରୟାସ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ହେ ମୃତ୍ୟୁ, କାରଣ ଆକାଶ କେବେ କିଏଁ ଧରିପାରିବ ନାହିଁ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାକୁ ମୋତେ ମୋର ପ୍ରପ୍ରପିତାମହ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ସ୍ୱୟଂସିଦ୍ଧ, ଅଜନ୍ମା, ଏକତାତ୍ମା, ଚେତନା ସ୍ୱରୂପ—ଏହି ମୋର ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ। ଏପରି ରାମ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ରହ୍ମା ବିଷୟରେ କୁହିଛି; ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ଏହି ବିଷୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଯମ ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦ ହୋଇଥିଲା। ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଗ୍ରସିବା ମୃତ୍ୟୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ସେ ଶ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକରେ ନିଜ କ୍ରିୟା କରିଥିଲେ। ଏପରି ଧର୍ମରାଜ ଯମଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ, ଯାହା ଦୈନିକ ଅଭ୍ୟାସ ହେଉଛି, ସେଉଁଠି ଆନନ୍ଦ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମା, ଯାହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶ ରୂପ, କିପରି ଦେହୀ ହୁଅନ୍ତି? ସେ କେବଳ ମନ, ଅଭିପ୍ରାୟ ଶୂନ୍ୟ, ଏବଂ ତାଙ୍କର କୌଣସି ପୃଥିବୀ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଭୂତ ରୂପ ନାହିଁ। ଯିଏ ଚେତନା ଆକାଶର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଯିଏ ଆକାଶର ମୂଳତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁଭବ କରେ, ସେ ନିଜେ ଚେତନା ଆକାଶ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି କାରଣ କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ। ଯେପରି କଳ୍ପନାର ମନୁଷ୍ୟ ଆକାଶରେ ଦ୍ୱୀପ୍ତିମାନ୍ ରୂପେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସେପରି ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ଦେଖାଯାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂତ ରୂପ ନାହିଁ।