ଏକ ସମୟର କଥା, ମୃତ୍ୟୁ ଯମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଯମ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହର ନିବାରକ ଥିଲେ । ମୃତ୍ୟୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଏହି ପ୍ରାଣୀକୁ ମୁଁ କାହିଁକି ନିଗଳିପାରୁନାହିଁ?” ତେବେ ଯମ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ହେ ମୃତ୍ୟୁ, ତୁମେ କେବଳ ଶକ୍ତିବଳେ କାହାକୁ ମାରିପାରିବାନାହିଁ; ମୃତ୍ୟୁର ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଛି, ସେଇ କାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଏଠାରେ କାରଣ; ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ ।” ଏହିପରି, ଯମ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ଦିଗଦର୍ଶନା କଲେ, “ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁର ଅଧୀନ କରେ, ସେଗୁଡିକୁ ଦୃଢ଼ତାର ସହିତ ଖୋଜ; ସେଗୁଡିକ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ନିଗଳିପାରିବ ।” ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ମୃତ୍ୟୁ ସମସ୍ତ ଦିଗ, ଅଞ୍ଚଳ, ହ୍ରଦ, ନଦୀ, ଦିଗବନ୍ଧୁ, ଜଙ୍ଗଲ, ପାହାଡ଼, ସମୁଦ୍ର କୂଳ, ଦୂର ଦ୍ୱୀପ, ପ୍ରାନ୍ତର, ସହର, ପୁରାତନ ନଗର, ଗ୍ରାମ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟ, ଦୁର୍ଗମ ଜମି, ସବୁଠି ଘୁରିଲେ । ସେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମାତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଖୋଜିପାରିଲେ ନାହିଁ । ମୃତ୍ୟୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଗ୍ରହୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଆକାଶଜ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଖୋଜିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଏହା ଏଭଳି ଥିଲା, ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀ ଜଣେ ବଞ୍ଜା ଜନନୀଙ୍କ ପୁଅ ଖୋଜିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ କିମ୍ବା କେହି କଳ୍ପନାର ପାହାଡ଼ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେ । ତାପରେ ମୃତ୍ୟୁ ପୁଣି ଯମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଫେରି ଆସିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଯମ ସମସ୍ତ ବିଷୟରେ ଅଲୋକିକ ଜ୍ଞାନ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସନ୍ଦେହରେ ବସୁଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କର ଶରଣ୍ୟ । ମୃତ୍ୟୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ଆକାଶଜ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କେଉଁଠି ବ୍ୟବସ୍ଥିତ?” ଯମ ଦୀର୍ଘ ଚିନ୍ତା କରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ହେ ମୃତ୍ୟୁ, ଆକାଶରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ; ସେ ଆକାଶରୁ ଅଂଶରୂପେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏକାକି ଆକାଶରୁ ଉଦିତ । ସେ ଆକାଶରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମଳ ଆକାଶରେ ଲୀନ ହୁଏ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଅନ୍ୟ କାରଣ ନାହିଁ ।” “ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ବଞ୍ଜାର ପୁଅ କିମ୍ବା ଅଜନିତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସହିତ ନାହିଁ । ଏହିପରି, ସେ ନିଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଅଜନ୍ମା, ଅସୃଷ୍ଟି, ପୂର୍ବ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ, ଆକାଶରେ ଥିବା ବଡ଼ ଗଛ ପରି । ତାଙ୍କର ମନ କୌଣସି ପୂର୍ବ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବନ୍ଧା ନାହିଁ, କାରଣ ଏଠାରେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ; ଏବଂ ଆଜି ଦିନେ ମଧ୍ୟ ସେ କୌଣସି ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସଂଚୟ କରିନାହାନ୍ତି । ସେ ସ୍ଫଟିକ ଆକାଶର ଗଭୀର ଅଞ୍ଚଳର ସ୍ୱରୂପ, ସେ ସଦା ସମାଧିରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଏବଂ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ ।” “ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ, ବର୍ତ୍ତମାନ କରୁଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏହି ମାମଲାରେ ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା-ଆକାଶ । ଆମେ ବା ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖୁଛୁ, ସେ କେବଳ ଆମ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷତା; ସେ ନିଜେ ଏହାକୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ମାନେନାହାନ୍ତି । ତାଙ୍କର ଦେହ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ, କିନ୍ତୁ ସେ ଏହାକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ଆକାଶ ଦଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ ।” “ଯେପରି ଦଣ୍ଡ ଭିତରେ ମୂର୍ତ୍ତି ଅତିରିକ୍ତ ରହିଥାଏ, ଏଭଳି ଏହି ପରମାତ୍ମା ନିଜରୁ ନିଜରେ ବସିଛନ୍ତି । ଯେପରି ଜଳରେ ତରଳତା, ଆକାଶରେ ଶୂନ୍ୟତା, ବାୟୁରେ ଗତି, ଏଭଳି ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ପରମ ପଦରେ ଅବସ୍ଥିତ । ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ, ବର୍ତ୍ତମାନ ମଧ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ସେ ସଂସାର ଶକ୍ତିରେ ବନ୍ଧା ନାହିଁ ।” “ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଜିନିଷ ଉପାଦାନ କାରଣ ବିନା ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ସେ ତାଙ୍କର ନିଜ କାରଣରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ । ଏହି ଦ୍ୱିଜ ନିଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶ ମୟ; ସେ ପୂର୍ବରେ କିମ୍ବା ବର୍ତ୍ତମାନ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ—ତେବେ କିପରି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରାଯିବ? ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ମନ ମୃତ୍ୟୁ ବୋଲି କଳ୍ପନା କରିବ, ସେତେବେଳେ ଅବିବେକୀ ହୋଇ, ସେ ତୁରନ୍ତ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ ।” “ଯେଉଁଠି ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ଅଛି—‘ମୁଁ ପୃଥିବୀ ଓ ଏହାଦିରୁ ଗଠିତ’—ସେ ଶୀଘ୍ର ପୃଥିବୀ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଏକତା ପାଇଯାଏ, ଏବଂ ଏଭଳି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଧରାଯିବା ସମ୍ଭବ । କିନ୍ତୁ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି, ଯାହା ମୃତ୍ତିକାର ନୁହେଁ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପ, ତାଙ୍କୁ କେହି ଧରିପାରିବେନାହିଁ—ଯେପରି ଆକାଶକୁ ମଜବୁତ ଦୌରିରେ ଧରିପାରିବା ନୁହେଁ ।” ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ପୁନଃ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଶୂନ୍ୟ କିପରି ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହା କିପରି ବିଦ୍ୟମାନ? ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି କି ନାହିଁ, କିମ୍ବା କିପରି ଅଛି କିମ୍ବା ନାହିଁ?” ତେବେ ଯମ କହିଲେ, “ଏହା କେବେ ଜନ୍ମିନାହିଁ, କେବେ ନାସ୍ତ ମଧ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ; ଏହା କେବଳ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ଏକାକି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଟୁଟ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ ।” “ମହା ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ କିଛି ବି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିନଥାଏ; କେବଳ ଶାନ୍ତ, ଅବିନାଶୀ, ଅନନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଡ ସ୍ୱରୂପ ଅଛି । ଏହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଭାବେ ଜାଣ; ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଯେପରି ନିକଟରୁ ଆକାଶ ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେଭଳି ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମତା ।” “ଏହାର ନିଜ ଗୁଣ ହେଉଛି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା; ଯେତେବେଳେ ମନରେ ‘ମୁଁ ଦେହ’ ବୋଧ ଆସେ, ଏହା ଅନ୍ୟ ରୂପ ନେଇଥାଏ, ଯେପରି ପ୍ରାୟୋଗିକ ଯୋଗ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖାଯାଏ, କାଉଁ ଗଛରେ କାଉଁ ବସିଲା ପରି ।” “ଏହି ବ୍ରହ୍ମା, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ଆକାଶ ଗର୍ଭରେ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ନିଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଅବିନାଶୀ ଓ ଅମୃତ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ । ତାଙ୍କର ଦେହ ନାହିଁ, କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ, କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ କିମ୍ବା ବାସନା ନାହିଁ; ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା-ଆକାଶ, ଜ୍ଞାନର ମହାସମୂହରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ।” “ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ବାସନା ରେଶା ମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶ ସ୍ୱଭାବର, ଯେପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓଜନର ସ୍ୱରୂପ । ତାଙ୍କୁ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଅନୁଭବ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଏହି ପ୍ରକାର ବ୍ୟକ୍ତି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ ।