ଏହି କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଏପରି: ଯେପରି ଗୋଟିଏ ଚାଷର ମଣ୍ଡା ଭିତରେ ଥିବା ଅଙ୍କୁର ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନରେ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେହ ନିର୍ମାଣ କରେ, ସେପରି ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ବିଷୟର ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟ ନିଜ ରୂପ ଉନ୍ମୋଚନ କରେ । ଯେପରି କୌଣସି ପଦାର୍ଥର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ସଦା ହୃଦୟର ଗଭୀର ଭାଗରେ ଅବିରତ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ସଂସାରର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଦେହର ଗଭୀର ଭାଗରେ ସ୍ବାଭାବିକ ଭାବେ ବସିଥାଏ । ଏବେ, ରାଘବ, ଏହି ଆକାଶଜ ନାମକ ଗଳ୍ପ ଶୁଣ, ଯାହା କର୍ଣ୍ଣର ଶୋଭା ଓ 'ସୃଷ୍ଟି' ନାମକ ଅଧ୍ୟାୟ । ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝିପାରିବ । ପୂର୍ବକାଳରେ ଆକାଶଜ ନାମକ ଜନ୍ମଦ୍ୱିଜ ଥିଲେ, ସେ ଅତି ଧାର୍ମିକ, ସଦା ଧ୍ୟାନରେ ଲଗ୍ନ, ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ନିରତ ଥିଲେ । ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବା ପରେ, ମୃତ୍ୟୁ ଚିନ୍ତା କରିଲେ: "ମୁଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଗ୍ରସଣ କରେ, କାରଣ ମୁଁ ଅକ୍ଷୟ ।" କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ମନରେ ବିଚାର ହେଲା, "ମୁଁ ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆକାଶଜଙ୍କୁ କାହିଁକି ଗ୍ରସିପାରୁନାହିଁ? ଏଠାରେ ମୋର ଶକ୍ତି ନିର୍ବଳ ହେଉଛି, ଯେପରି ତଳା ପଥର ଉପରେ ତଳୱାର ଚାଲିଲେ କିଛି ହୁଏନା ।" ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ସେହି ସହରକୁ ଗଲେ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଦୃଢ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ଥାନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ଚେଷ୍ଟା ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ । ମୃତ୍ୟୁ ସେହି ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ସମୟରେ, ଏକ ପ୍ରଳୟାନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ଦହୁଥିବା ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କୁ ଦହିଦେଲା । ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନି ଜାଲ ଭେଦି, ମୃତ୍ୟୁ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଦେଇ ଆକାଶଜଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ । କିନ୍ତୁ ଆକାଶଜ ସାମ୍ନାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୃତ୍ୟୁ ଶତ ହାତ ଦେଇ ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଦୃଢ ନିଶ୍ଚୟ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଧ୍ୟ ରୋକିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ତାପରେ ମୃତ୍ୟୁ, ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହର ନାଶକ ଯମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ ପଚାରିଲେ: "ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ କାହିଁକି ଏହି ଆକାଶଜଙ୍କୁ ଗ୍ରସିପାରୁନାହିଁ?" ଯମ କହିଲେ: "ହେ ମୃତ୍ୟୁ, ତୁମେ କେବଳ ଶକ୍ତି ବଳେ କାହାକୁ ମାରିପାରିବା ଶକ୍ତି ନାହିଁ; ମୃତ୍ୟୁ ହେବାର କାରଣ କେବଳ କର୍ମ; ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ । ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଯୋଗ୍ୟ କର୍ମ ଖୋଜିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର । ସେଗୁଡିକୁ ଦେଖିଲେ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରସିପାରିବ ।" ଏହିପରି ଉପଦେଶ ପାଇଁ, ମୃତ୍ୟୁ ଏହି କର୍ମ ଖୋଜିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ—ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତ, ହ୍ରଦ, ନଦୀ, ମହାନଦୀ, ଅନେକ ଦିଗରେ । ସେ ଜଙ୍ଗଲ, ପାହାଡ଼, ସମୁଦ୍ର କୂଳ, ଦୂର ଦ୍ୱୀପ, ଜନ୍ଗଲ, ସହର, ପୁରାତନ ନଗର ଘୁଞ୍ଚିଲେ । ଗ୍ରାମ, ରାଜ୍ୟ, ଦୂର ଦେଶ ସବୁ ଘୁଞ୍ଚିଲେ; ଏଭଳି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଘୁଞ୍ଚିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ମିଳିଲା ନାହିଁ । ମୃତ୍ୟୁ ଦୃଢ ଇଚ୍ଛାରେ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ଆକାଶଜଙ୍କ କୌଣସି କର୍ମ ମିଳିଲା ନାହିଁ—ଏକ ବନ୍ଧ୍ୟା ନାରୀଙ୍କ ପୁଆ ବା କଳ୍ପନାର ପାହାଡ଼ ଖୋଜିବା ପରି ଅସମ୍ଭବ । ଏହିପରି ଦେଖି, ସେ ପୁଣି ଯମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ସବୁ କଥାରେ ଅଲୌକିକ ଜ୍ଞାନୀ; ସନ୍ଦେହ ଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ଶରଣ । ପଚାରିଲେ: "ପ୍ରଭୁ, ଆକାଶଜଙ୍କର କର୍ମ କେଉଁଠି ଅଛି?" ତେଣୁ ଧର୍ମରାଜ ଦୀର୍ଘ ଚିନ୍ତା କରି କହିଲେ: "ମୃତ୍ୟୁ, ଆକାଶଜଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି କର୍ମ ନାହିଁ; ସେ କେବଳ ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଆକାଶ ମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶ । ସେ ଆକାଶରୁ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରି ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶରେ ଲୟ ହୁଏ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ । ପୂର୍ବ କର୍ମ ସହ ସେ କୌଣସି ଦୂରଦୂରନ୍ତର ଯୋଗ ନାହିଁ, ବନ୍ଧ୍ୟା ନାରୀଙ୍କ ପୁଆ ବା ଅଜନ୍ମା ବ୍ୟକ୍ତି ପରି । ତେଣୁ ସେ ଅଜନ୍ମା, ସ୍ଵୟଂଭୂ, ଅସୃଷ୍ଟି; ସେ ଏକ ଆକାଶରେ ଥିବା ବଡ଼ ଗଛ ପରି, କୌଣସି ପୂର୍ବ କର୍ମ ନାହିଁ । ତାଙ୍କ ମନ କୌଣସି ପୂର୍ବ କର୍ମରେ ବନ୍ଧା ନାହିଁ, କାରଣ କୌଣସି କର୍ମ ନାହିଁ; ଏବଂ ଏଠାରେ ତାଙ୍କର କୌଣସି ଅନ୍ୟ କର୍ମ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ । ସେ ଆକାଶ ମୟ ଶରୀରର ସାର୍, ସଦା ସମାଧିରେ ଅବସ୍ଥିତ, କୌଣସି କର୍ମ ନାହିଁ । ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ପୂର୍ବ କର୍ମ ନାହିଁ, ବର୍ତ୍ତମାନ କର୍ମ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହି ନିମିତ୍ତରେ ସେ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଆକାଶ । ତାଙ୍କ ଆଚରଣ କିମ୍ବା କର୍ମ ଯେଉଁ ଆମେ ଦେଖୁ, ଏହା କେବଳ ଆମ ପ୍ରତୀତି; ସେ ନିଜର କୌଣସି କର୍ମ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ । ସେ ଦେହ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ଏହାକୁ ଜାଣିନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଶ ମୁଁଦି ଥିବା ଖମ୍ଭର ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଜାଣିନାହିଁ । ଯେପରି ଖମ୍ଭ ଭିତରେ ମୂର୍ତ୍ତି ଅନ୍ଦରେ ଅନ୍ଦରେ ଅକଟିତ ଅଛି, ସେପରି ଏହି ପରମାତ୍ମା ନିଜର ଭିତରେ ନିଜର ରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଯେପରି ପାଣିରେ ତାରଳତା, ଆକାଶରେ ଶୂନ୍ୟତା, ବାୟୁରେ ଚଳନ, ସେପରି ସେ ପରମ ପଦରେ ଅଛନ୍ତି । ସେ କୌଣସି ବର୍ତ୍ତମାନ କର୍ମ ନାହିଁ, ପୂର୍ବ କର୍ମ ନାହିଁ; ସେ ସଂସାରର ବଶ ହୋଇନାହିଁ । ଯେଉଁ ଜିନିଷ ଉପାଦାନ ଛଡ଼ା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହା ନିଜ କାରଣ ସହ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ । ଏହି ଦ୍ୱିଜ ନିଜେ ନିଜ ଆକାଶମୟ ସ୍ୱରୂପରେ ସ୍ଵୟଂଭୂ; ସେ ପୂର୍ବ କର୍ମ କରିନାହିଁ, ବର୍ତ୍ତମାନ ମଧ୍ୟ କରୁନାହିଁ—ତେଣୁ କିପରି ତାଙ୍କୁ କିଛି ହେବ? ଯେତେବେଳେ ସେ ନିଜ ମନରେ ମୃତ୍ୟୁ ଚିନ୍ତା କରିବେ, ସେଉଁଠି ସେ ଅବିଚାର ହେବେ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ହେବେ । ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଜଣ ଦୃଢ ଭାବେ 'ମୁଁ ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂତରୁ ଗଠିତ' ବୋଲି ଭାବିଥାଏ, ସେ ଶୀଘ୍ର ଏହି ଭୂତରେ ଏକତା ଆସିଯାଏ, ଓ ସେ ଧରାଯିବା ଯୋଗ୍ୟ । କିନ୍ତୁ ଏହି ଆକାଶଜ ଭୂତ ରୂପୀ ନୁହେଁ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ରୂପ, ତାଙ୍କୁ ଦୃଢ ଦୌଳି ଦେଇ ଆକାଶକୁ ଧରିବା ପରି ଧରିହେବା ନୁହେଁ ।" ଏଠାରେ ପ୍ରସ୍ନ ହେଲା—ଶୂନ୍ୟ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହା କିପରି ଅଛି? ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂତ ଅଛି କି ନାହିଁ, କିମ୍ବା କେଉଁପରି ଅଛି ବା ନାହିଁ? ତାହା କେବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନାହିଁ, କେବେ ନାଶ ହୁଏନାହିଁ; ସେ କେବଳ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ଏକାକୀ ଦୀପ୍ତିମାନ ଅଛି । ମହାପ୍ରଳୟ ସମୟରେ କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେନାହିଁ; କେବଳ ଶାନ୍ତ, ଅବିନାଶୀ, ଅନନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ ଆତ୍ମା ଅଛି ।